Dưới đây là bài nói
chuyện của nhà báo Phan Thanh Tâm tại trụ sở Cộng Đồng Dallas
ngày 12/11/05, nhân Đại Hội Văn Hóa Phẩm do Hiệp Hội Truyền
Thông Báo Chí Dallas Fort Worth tổ chức trong ba ngày 11,12,13
tháng 11 năm 2005.
Hễ
nói đến báo chí là người ta nhắc tới cộng đồng. Nó như bóng với
h́nh. Cứ mỗi lần có hội đoàn, hay tổ chức nào xào xáo, tranh
chấp, chia năm xẻ bảy, chống phá lẫn nhau ở Cali, Hoa
Thạnh Đốn,
Houston, Dallas, Chicago hay ở Minnesota th́ người ta kết tội là
báo chí đă bày thêm tṛ đánh nhau, chuyên đâm bị thóc, thọc bị
gạo, để trục lợi. Họ đề nghị cứ dẹp mấy tờ báo hại, báo đời đó
đi th́ cộng đồng sẽ bớt chuyện chửi bới, bớt lộn xộn. Trăm dâu
đổ đầu tằm. Theo họ, báo chí là nguyên ủy của mọi chia rẻ, chẳng
được cái tích sự ǵ.
Có
thật vậy không? Theo tôi, nhận xét đó sai. Cái sai thứ nhất: báo
chí không phải là nguyên ủy hay cái mồi lửa, xúi bẩy mọi đánh
phá, chửi bới lẫn nhau. V́ có lửa mới có khói. Báo chí chỉ là
tấm gương phản ảnh sinh hoạt cộng đồng, thông báo tin tức và
cũng là thức ăn tinh thần. Xă hội nào báo chí đó và báo chí nào
th́ xă hội đó. Báo chí và cuộc đời chỉ là bề mặt và bề trái. Ở
đâu có một số người cùng chung một ngôn ngữ, văn hóa, truyền
thống, tập quán, quá khứ th́ ở đó có cộng đồng. Xă hội Mỹ là xă
hội kết hợp nhiều cộng đồng của nhiều sắc dân. Sắc dân nào cũng
có báo hết.
Những ngày đầu trên xứ lạ, người Việt di tản
nhờ qua cái ǵ, hay qua ai để biết sinh hoạt trong cộng đồng?
Trong khi trông ngóng tin tức liên hệ gần xa với bà con họ hàng
bạn bè quen biết, vị nào, đoàn thể nào, tổ chức nào giúp họ?
Thưa nhờ báo chí. Báo chí Việt ngữ đă đóng một vai tṛ rất quan
trọng trong việc h́nh thành cộng đồng Việt Nam. Ngoài ra, chính
nhờ có báo chí mới có ḍng văn học hải ngoại cũng như báo chí
thời trước ở trong nước đó là nơi giúp khởi đầu văn chương VN.
Cái
sai thứ hai về cộng đồng. Sau 30 năm từ con số không, công đồng
VN ngày nay với hơn ba triệu người ở khắp thế giới, trong đó có
1.3 triệu người ở Hoa kỳ đă là một tập thể có nhiều tiềm năng.
Cộng đồng không phải là hội của ông A, bà B, của nhóm này, nhóm
nọ. Đó chỉ là thiểu số ồn ào, những đợt sóng lăn tăn trên mặt hồ.
Cộng Đồng là của đa số thầm lặng, gồm cả quí vị và bà con quen
biết. Họ là những người tử tề, những công dân tốt, thức khuya
dậy sớm, có mặt trong mọi ngành nghề công tư, mọi cấp bậc; chữ
nghĩa có thể không nhiều nhưng đi làm hai ba jobs, nuôi con, mua
nhà, tậu cửa. Họ đích thực là những người xây dựng cộng đồng một
cách cụ thể, nhờ đó mới có một khối lượng chất xám quí giá trên
300,000 chuyên viên tài giỏi; mỗi năm đă gửi về giúp bà con thân
thích hơn ba tỉ đô.
Nhà
báo Bùi văn Phú cho biết, nhà văn, nhà báo người Mỹ gốc Việt
Andrew Lâm trong một buổi đọc sách ở Đại Học Berkeley ngày
5/10/05 đă kể lại rằng, "Giờ c̣n có một lớp người Việt mới, giúp
đỡ lẫn nhau, trong những sinh hoạt, tần số riêng. Thí dụ như
trong trận băo lụt Katrina vừa qua. Hàng trăm ngh́n người di tản
qua Houston, trong đó có nhiều người Việt. Người Việt không nghe
đài Mỹ mà nghe đài Saigon Houston 900 AM, họ không vào Superdome
mà đến Hongkong Center (ở Houston, Texas), nơi đó phẩm vật cứu
trợ được phân phát c̣n nhanh hơn cả FEMA (cơ quan liên bang phụ
trách cứu trợ khẩn trương của Hoa Kỳ). Bây giờ người Việt có
hăng xe đ̣ riêng chạy từ San Francisco xuống đến San Diego. Một
chiều đi tốn 55 đô-la, lên xe được cung cấp bánh ḿ Ba Lẹ, xem
ca nhạc Paris By Night, thoải mái hơn là Greyhound."
Ngoài ra, khi xướng ngôn viên Hoàng Trọng
Thụy của đài VNCR hỏi cảm nghĩ của Thống Đốc Tiểu bang
California khi đến thăm nhật báo Người Việt để vận động cho một
số đạo luật, ông trả lời: “Phải nói rằng tuyệt vời! Đây là một
cộng đồng đang lớn mạnh không chỉ về mặt kinh tế, đời sống mà cả
chính trị nữa. Theo ông, họ đến Hoa Kỳ để làm việc, chứ không
phải ngồi chờ trợ cấp của chính phủ.
Mặt khác, dù tin tức bị che giấu và chỉ thông
báo hơn một tuần lễ trước khi có cuộc tŕnh diễn, cộng đồng
người Việt ở địa phương Úc cũng đă đi biểu t́nh thật đông đảo
chống buổi văn nghệ Duyên dáng VN của các văn công trong nước.
Đó là nhờ có sự phối hợp tích cực của các hệ thống truyền thanh,
truyền h́nh, báo viết, báo Internet cũng như sự hợp tác chặt chẽ
của những ban đại diện cộng đồng tại Liên Bang Úc.
Những
điều vừa kể cho thấy ǵ? Vai tṛ tích cực, hữu ích và sống động
của báo chí Việt Ngữ. Nó đă giúp nhiều vận động của cộng đồng
thành công. Đó là chưa kể các tờ báo c̣n cho biết đời sống quanh
ta: quan, hôn, tang, tế, lấy vợ, lấy chồng, nước mắm, nước muối,
gạo, cá và c̣n nhắc nhở khu phố nào có các mùi vị quen thuộc như:
phở, bún ḅ Huế, ḿ quảng, bún mắm cùng các mục rao vặt. Mấy thứ
linh tinh đó nói ra nghe có vẻ tầm thường nhưng thực sự nếu
thiếu vắng đi th́ cuộc đời sẽ bớt vui.
Ngoài báo in, báo nói truyền thanh, truyền
h́nh, cộng đồng chúng ta c̣n có báo điện tử. Theo nhà văn Lê Thị
Huệ, trong các trang Net hải ngoại hiện có hai trang net do hai
người đàn bà chủ chốt, diễn đàn chính trị Talawas của nhà văn
Phạm Thị Hoài làm chủ, và trang nghệ thuật Gió O do chính nhà
văn Lê Thị Huệ làm chủ biên. Tờ Người Việt Online có trang Phụ
Nữ và Gia Đ́nh do nhà thơ Trần Mộng Tú, nhà văn Bùi Bích Hà điều
hành. Hai nhật báo Người Việt và Việt Báo lớn nhất ở hải ngoại
đều có trang điện tử.
Khuynh
hướng truy cập tin tức từ các mạng lưới bắt đầu gia tăng. Số
lượt người vào trang web của Người Việt hàng ngày là từ 40,000
đến 50,000. Trang Viet Nam Review trong tám tháng có hơn
600,000; trang về một Quận Ninh Ḥa
thuộc tỉnh Khánh Ḥa:
www.ninh-hoa.com
th́ có hơn 330.000 trong hai năm.
Theo đài BBC riêng nội ngày 21/6/05,
ww.bbcvietnamese.com có hơn 365,000 lần vào để theo dơi cuộc gặp
giữa Thủ Tường CSVN Phan Văn Khải và Tổng Thống Hoa Kỳ George W.
Bush.
Tại sao có nhiều người vào truy cập các trang
báo điện tử ? V́ báo điện tử của thời đại cách mạng chữ số có
khả năng cập nhật tin tức, thay v́ mỗi ngày mà có thể mỗi giờ,
mỗi phút hay tùy từng biến cố và có khả năng tiếp cận với độc
giả ở khắp nơi, bất cứ lúc nào. Ngoài ra, báo điện tử không
những chỉ đăng tải văn bản, h́nh ảnh mà c̣n có âm thanh, như
video, truyền h́nh. Theo tôi, báo điện tử của người Việt hải
ngoại hăy c̣n yếu kém, dù chúng ta được thừa hưởng mọi lợi ích
của cuộc cách mạng kỹ thuật hiện đại.
Cũng trong lănh vực điện toán, một người
không thuộc giới truyền thông, cố kỹ sư Hồ Thành Việt, sáng lập
viên công ty VNI, đă chế ra các nhu liệu tiếng Việt, giúp cho
báo Việt Ngữ cải tiến về phương diện kỹ thuật ấn loát trong
những năm đầu thập niên 80, bắt kịp các báo Anh Pháp, tránh khỏi
phải bỏ dấu bằng tay các bài vở đánh máy mà từ trước thường xảy
ra nhiều lỗi, làm sai hẳn ư của câu văn; chẳng hạn, phụ nữ VN
“đảm đang” thành phụ nữ VN “dâm đăng"; các nhà tu hành "cổ vơ"
thành các nhà tu hành "có vợ"; hoặc quê tôi có hàng "dâu xanh"
thành quê tôi có hàng "đậu xanh".
Tiến
bộ của điện toán đă làm cho bộ mặt tờ báo sáng sủa, bớt lem luốt
nhưng nội dung th́ sao? Theo nhà văn Viên Linh trong một cuộc
phỏng vấn, v́ có người phát minh ra loại báo biếu nên "báo cần
ǵ bài hay". Các tác giả hiện nay 80% là loại tác giả báo biếu.
Đa số báo hải ngoại không có một readership rơ rệt. Ở đây chỉ
cần 1000 đô-la, in 500 cuốn sách là thành thi sĩ, nhà văn. Nhà
báo Phạm Trần hiện làm cho đài VOA, nhận xét, "một số lớn người
làm báo hải ngoại không có căn bản báo chí theo những tiêu chuẩn
của nghề làm báo". Điều này đúng, họ phần lớn là những tay ngang.
Những người tốt nghiệp từ các đại hoc truyền thông dại ǵ làm
cho báo Việt ngữ v́ tiến thân không có; lương tiền lại ít. Các
báo hầu hết đều là những doanh nghiệp gia đ́nh.
Tuần báo Việt Mercury ở San Jose, do người Mỹ
làm chủ có tiêu chuẩn của một tờ báo hiện đại, ra đời năm 1999,
phát hành 35,000 số mỗi tuần đầu tháng 11/05 đă phải sang nhượng
cho chủ mới v́ lư do tài chánh, không cạnh tranh nổi với tám tờ
Việt ngữ khác trong vùng. Ông Đỗ Quư Toàn, nguyên chủ bút nhật
báo Người Việt, viết cho báo này trong 7 năm qua, cho biết: "Người
Việt Nam làm chủ có lợi thế hơn v́ chi phí uyển chuyển hơn và
báo tiếng Việt do người Việt làm chủ sẽ chú trọng vào cộng đồng
nhiều hơn".
Trong
mấy năm đầu của thập niên 80 ở quận Cam, nơi được xem như thủ đô
của người tị nạn, theo một phóng sự đăng trên Việt Nam Kư Sự mùa
hè 1983, người làm báo thành công th́ ít nhưng tán gia bại sản
th́ nhiều. Điều nay khiến cho việc làm báo trở thành "báo hại"
thay v́" báo bổ". Lúc đó, có người đă ví trên trời có bao nhiêu
vị sao th́ quận Cam có bấy nhiêu tờ bào. Tờ này chết tờ khác
phanh ngực tiến lên. Tờ Tin Văn tháng 9/1975 của Hoàng Dược Sư
in 15,000 ồn ào phát hành một số và chỉ một số thôi rồi bỏ chạy
v́ vỡ nợ. Đúng là tưng bừng khai truơng rồi lăn quay ra chết.
Cũng có tờ ráng ra tới số thứ hai rồi mới tịch như tờ Quê Hương
của Du Tử Lê.
Những
tờ báo đầu tiên của năm 1975 và năm 1976 là tờ Chân Trời Mới ra
đời tại đảo Guam ở Thái B́nh Dương chỉ sau hai ngày miền Nam sụp
đổ; tờ báo đóng cửa cuối tháng 10/1975. Kế đó là tờ Đất Mới
7/75, Đất Lành 8/75; Văn Nghệ Tiền Phong 1/11/75, Tin Yêu
20/2/1976, Việt Báo 15/7/76 ở Hoa Thạnh Đốn. Nói chung theo
Trung Tâm tác Vụ Đông Dương trong năm 1975 có 13 tờ và năm 1976
có 32 tờ. Nay chỉ có tờ Văn Nghệ Tiền phong và Hồn Việt của Ngọc
Hoài Phuơng c̣n tồn tại. Riêng nhật báo Người Việt là tờ thành
công nhất nay có cơ sở vững vàng với 70 nhân viên.
Qua các cuộc kiểm tra năm 1990 và 2000, các
con số thống kê về nam nữ, học vấn, ly dị, lấy vợ, lấy chồng, cơ
sở kinh doanh lớn nhỏ của cộng đồng ta đều được tŕnh làng nhưng
đố ai biết trên đất Mỹ phe ta có bao nhiêu báo? Ḍ sông ḍ biển
dễ ḍ, nhưng ḍ báo Việt th́ vô phương. Không ai nắm vững con số
v́ các tờ báo thường sinh ra chẳng khai và tử đi cũng chẳng báo.
Đó là nhận xét của nhà báo Đỗ Sơn, một thành viên trong ban tổ
chức Đại Hội Truyền thông Hải Ngoại năm 2003.
Tuy
sinh hoạt đă 30 năm, có lập hội kư giả, báo Việt Ngữ vẫn chưa
bao giờ có một làng báo. Theo nhận xét của kư giả Đỗ Ngọc Yến
“đây là một tập thể phức tạp nhất. Nó vừa mạnh lại vừa yếu".
Không có làng nên nó không có lệ, không có qui ước. Nhiều vụ
kiện tụng v́ phỉ báng, chụp mủ xảy ra như: Mặt Trận Hoàng Cơ
Minh kiện Văn Nghệ Tiền Phong; nhà thơ Du Tử Lê bị Nguyễn Xuân
Phác, Hà Thúc Đạo kiện, hoặc Viet Nam Tư Do bị Nguyễn Xuân Quang
kiện. Chỉ có luật sư là thu lợi, là có tiền.
Hơn 100 nhà văn, nhà báo ngày 9/9/1993 đă gửi
một thư ngỏ đến quí vị Chủ Nhiệm, Giám Đốc truyền thanh, truyền
h́nh yêu cầu các cơ quan truyền thông khi chỉ trích ai nên tôn
trọng quyền trả lời của người bị chỉ trích nếu những thành phần
đó sinh hoạt trong cộng đồng mà không có cơ quan ngôn luận trong
tay. Thư ngỏ được thảo và vận động bởi Sơn Điền Nguyễn Viết
Khánh, cố nhà báo Lê Đ́nh Điểu, nhà văn Trương Vũ và cá nhân tôi.
Chuyện xảy ra v́ có một số báo chỉ trích một vài cá nhân trong
cộng đồng mà không chịu đăng lời cải chính của họ.
Nếu
anh là Bác Sĩ, chị là Luật sư, hay thợ mộc, thợ điện, hớt tóc,
sửa sắc đẹp, anh chị phải học lại, thi lại, phải có giấy phép
mới được hành nghề. Chỉ có viết báo, viết văn là không sợ ai xét
giấy phép hay bằng biếc ǵ cả. Nhà văn, nhà báo, cũng như nhà
chùa, nhà thờ, vô ra tùy thích. Thành công hay thất bại là tùy
cá nhân đó. Khi đến xứ có nhiều cơ hội này, bất cứ ai cũng có
thể mở tiệm báo, in danh thiếp tự xưng là chủ nhiệm kiêm chủ bút
một tờ báo với cái tên nghe rất kêu. Địa chỉ ṭa soạn là một hộp
thư, khiến ai cũng tưởng tờ báo chắc rất bề thế, rất dễ nễ.
Làm
báo nói hay TiVi khó hơn v́ cần nhiều tiền, phải thuê giờ phát
thanh, phát h́nh, khá mắc mỏ. Báo in dễ dàng gấp bội. Bài vở có
thể lấy chùa trên các mạng báo điện tử, hay từ các hăng tin Quốc
Gia Thông Tấn Xă của ông Nguyễn Ngọc Bích, VNN của Mặt Trận, VAP.
Trước đây, khoảng giữa thập niên 80 có hăng tin CBA News của cố
kư giả Chữ Bá Anh. Ông bỏ công bỏ của, cung cấp tin tức về mọi
mặt cho hàng trăm báo lớn nhỏ toàn thế giới. Ông mất đi không
người thừa kế v́ chi rất nhiều nhưng thu vào chẳng bao nhiêu.
Nhiều báo rất chịu xài nguồn tin CBA News nhưng không chịu trả
tiền. Nhà thơ Vi khuê, phu nhân cố kư gỉa Chữ Bá Anh cho biết,
hăng tin ngưng phát hành ngày 14/6/1996.
Do đâu giới viết văn, viết báo lại đuợc đối
xử ngon lành như vậy? Chẳng cần xin phép, xin tắc ai hết, cứ tự
nhiên hành nghề, ra báo, ra sách? Trước cửa vào ṭa soạn báo
Người Việt ở Cali có một bức họa thật lớn, mô tả quang cảnh quốc
hội Hoa Kỳ cách đây hơn hai trăm năm đang thảo luận về Đệ Nhất
Tu Chánh Án Về Tự Do Báo Chí, do nữ họa sĩ Nguyễn Thị Hợp vẽ. Tu
chánh án nói rơ rằng, chánh phủ và quốc hội không được làm ra
bất cứ luật lệ ǵ ngăn cản việc thực hiện những quyền tự do, tôn
giáo, ngôn luận, báo chí.
Chính nhờ đệ nhất tu chánh án này giới viết
lách xứ cờ hoa tha hồ in ấn, phát thanh, phát h́nh. Báo chí Việt
Ngữ hải ngoại thừa hưởng đạo luật này mới nở rộ khắp các tiểu
bang. Tuy nhiên huy chương nào cũng có mặt trái. Nhà báo Sơn
Điền Nguyễn Viết Khánh, trong một bài nói chuyện năm 1993 cho
biết “ấn tượng đầu tiên là sửng sờ ngạc nhiên. Có những phút
ngậm ngùi chua xót v́ một vài nét không đẹp trong ngành, một vài
h́nh ảnh đau ḷng cho người bỡ ngỡ khi t́nh cờ ra chợ, thấy
chồng báo bỏ dưới đất cho thiên hạ lượm và những tờ báo trang
trọng đẹp đẽ, trong đó có biết bao tâm tư trí năo đă gửi gấm
thành văn bị chà đạp bởi bước chân vô t́nh của khách qua đường".
Thế
nhưng, theo nhà báo lăo thành này, "bức họa về truyền thông vẫn
đẹp". Ông nói, vườn bông truyền thông hải ngoại vẫn tốt tươi
muôn màu sắc, dù có những đám cỏ dại mọc hoang, dù có những cành
hoa úa, đổi sắc thay màu, cũng không làm mất đi vẻ đẹp cao quư
của toàn thể. Những người trong những bước khó khăn đầu trước
đây đền xứ này đă có công gây dựng, tạo ra nền tảng cho sự phát
triển ngày nay, để ǵn giữ và phát huy được tiếng Việt, góp phần
bảo vệ nền văn hóa dân tộc. Tiếng ta c̣n, dân ta c̣n, nước ta
c̣n.
Nói
chuyện về báo chí Việt Ngữ không cách ǵ tŕnh bày hết. Chỉ có
thể giảm thiểu sự thiếu sót nếu báo chí Việt Ngữ thành lập được
một làng báo. Đây không phải là nơi để bắt mọi người đồng ca,
đồng phục mà để dễ dàng quen nhau, dễ dàng đồng ư với nhau về
một vài ước lệ. Từ đó may ra những người cùng sinh hoạt trong
lănh vực truyền thông sẽ tạo được lệ làng, thực hiện được các
quy tắc đạo đức nghề nghiệp. Hy vọng làng báo Việt Hải Ngoại sẽ
sớm thành h́nh để hai câu "lấy sự thật làm phương châm; lấy
tương kính làm thái độ" mà Đại Hội Báo Chí Truyền Thông Việt
Nam Hải Ngoại ở California năm 2003 đề ra trở thành kinh nhật
tụng cho người làm báo.
Phan
Thanh
Tâm
Dallas Fort Worth
11/11/05
Trở về www.ninh-hoa.com
