Lịch-Sử Ninh-Ḥa

Một số h́nh ảnh   home

 


Chợ Dinh


Cầu Dinh

 


 

 

map_Ninh-hoa.jpg (23247 bytes)
Bản Đồ Tỉnh Khánh Ḥa

 

 


Sơ Lược:

Quả thật người Ninh Ḥa hiền ḥa, trực tính và thông minh, cũng như Đất Ninh Ḥa là đất thiêng, theo nhận xét của nhiều người. Thiết nghĩ các câu ca dao tục ngữ

"Cọp Khánh Ḥa ma Đồng Cháy",
"Gái Ninh Ḥa ông già Phú Yên",
"Ninh Ḥa có núi có non.
Có sông có biển, có ḥn Vọng Phu.
Có Ḥn Khói có Ḥn Dù.
Có Lăng Bà Vú có Tiên Du Ḥn Hèo.
Chùa Kỳ vắng vẻ trăng treo.
Kỳ lân dạo xóm bắt heo bắt gà.
Từ khi giặc nổi can qua.
Xa em, ḥn Giữ, ḥn Bà cũng xa. "

cũng nói lên được phần nào tính cách thiêng liêng kỳ bí ấy. Nếu Nha Trang được các nhà phong thủy xem là một đại địa cuộc phát đạt phú quư (v́ có: "Tứ thủy triều quy, tứ thú tụ" nghĩa là bốn mặt có nước bao bọc, bên trong có bốn ngọn núi h́nh thú quy tụ (rồng, voi, dơi , rùa), th́ Ninh Ḥa cũng có: "Sơn thành trấn hải, long ngọa yểm sơn, Tam sơn tứ trấn" (núi như trường thành trấn giữ mặt biển, sông hồ uốn khúc như rồng nằm yểm trợ cho núi, ba ngọn núi án ngữ 4 mặt để ǵn giữ an ninh cho Ninh Ḥa là Ḥn Hèo, Ḥn Lớn, Ḥn Vọng Phu), nhờ thế mà Ninh Ḥa là một trong những nơi ít bị băo nhất ở duyên hải miền Trung. Ninh Ḥa có Ḷng Hồ Đá Bàn ở phía bắc, Hồ Suối Trầu ở phía tây thật là xinh đẹp, chứa một trữ lượng nước rất lớn đủ cung cấp cho toàn huyện. Ninh ḥa nằm tại ngă ba của con đường huyết mạch nam, bắc và cao nguyên. Ít nơi nào có tài nguyên dồi dào phong phú hội đủ cả các mặt như Ninh Ḥa từ rừng núi, sông biển, đồng bằng, ruộng muối, đầm đ́a, đến thắng cảnh, di tích… chẳng thiếu một thứ ǵ.

Đất Ninh-Ḥa xưa vốn của Chiêm Thành.

Năm 1653, Chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần đưa quân vượt biên giới (núi Thạch Bi, Đá Bia, Đèo Cả) đánh Chiêm Thành, chiếm đến sông Phan Rang, đặt dinh Thái Khang gồm 2 phủ Thái Khang (Ninh Ḥa) và Diên Ninh (Diên Khánh). Phủ Thái Khang chia làm 2 huyện: Quăng Phước và Tân Định (Quăng Phước thuộc Vạn Ninh c̣n Tân Định thuộc phần đất Ninh Ḥa bây giờ?).

Năm 1690 phủ Thái Khang đổi thành phủ B́nh Khang.

Năm 1742 phủ Diên Ninh đổi thành phủ Diên Khánh.

Năm 1744 Chúa Nguyễn Phúc Khoát đặt dinh B́nh Khang gồm phủ B́nh Khang và Phủ Diên Khánh.

Năm 1773. Tây Sơn chiếm dinh B́nh Khang

Năm 1793, Nguyễn Ánh chiếm lại B́nh Khang và cho xây thành Diên Khánh.

Năm 1803, dinh Binh Khang đổi thành dinh Binh Ḥa.

Năm 1808, dinh B́nh Ḥa đổi thành trấn B́nh Ḥa.

Năm 1832, vua Minh Mạng đổi trấn B́nh Ḥa thành tỉnh Khánh Ḥa.

Năm 1901, tỉnh Khánh Ḥa có 2 phủ và 4 huyện:

  • Phủ Diên Khánh có 2 huyện Phước Điền và Vĩnh Xương

  • Phủ Ninh Ḥa có 2 huyện Quăng Phước và Tân Định.

Tỉnh lỵ đặt tại Thành Diên Khánh, đến năm 1945, Nha Trang chính thức là tỉnh lỵ.

Tôi muốn ghi lại một vài sử liệu để chúng ta biết được lịch sử Ninh Ḥa tính từ năm thành lập (1653) đến nay là 350 năm. Theo tôi, tên cũ Ninh-Ḥa là Tân Định, Thái Khang, B́nh Khang? Dinh Thái Khang (sau này đổi thành dinh B́nh Khang) nằm trên bờ tả ngạn sông Dinh (địa điểm gần cầu Dinh bây giờ) có lẽ v́ thế mà chữ Dinh được đặt làm tên cho con sông này và khu chợ nằm bên kia sông (hửu ngạn) cũng được gọi là chợ Dinh?

Theo sách "Sài G̣n 300 Năm Cũ" của tác giả Nguyên Hương Nguyễn Cúc, (xuất bản năm 1999), vào năm 1692, chúa Nguyễn sai cai cơ Nguyễn Hữu Cảnh làm thống binh cùng tham mưu Nguyễn Đ́nh Quang đem quân đánh, bắt vua Chiêm và đổi tên phần đất c̣n lại của Chiêm Thành thành trấn Thuận Thành, mấy tháng sau lại đổi thành phủ B́nh Thuận. "V́ có công b́nh định Chiêm Thành, Nguyễn Hữu Cảnh được thăng Chưởng Cơ, trấn thủ B́nh Khang, sau này là quận Ninh Ḥa thuộc tỉnh Khánh Ḥa".

Năm 1699, chúa Nguyễn Phúc Chu phong Nguyễn Hữu Cảnh làm thống binh cùng 2 phó tướng Phạm Cẩm Long và Nguyễn Hữu Khánh "đem quân thủy bộ từ Dinh B́nh Khang" hợp lực cùng Trần Thượng Xuyên b́nh định Chân Lap, tấn công chiếm được kinh đô Nam Vang… Nguyễn Hữu Cảnh là một vơ tướng tài ba đức độ được phong tước hầu, được truy tặng Hiệp tán công thần, rồi Thượng đẳng công thần, rồi Khai quốc công thần, thờ ở Thái Miếu, riêng người Chân Lạp cũng lập đền thờ ông tại Nam Vang.

Qua đó chúng ta thấy từ thuở xa xưa, Ninh Ḥa đă từng có những trang sử huy hoàng, đă từng có một vị quan trấn thủ tài ba đức độ, vang danh cả trong và ngoài nước, Ninh Ḥa c̣n là một địa điểm chiến lược trọng yếu về kinh tế chính trị quân sự thời Chúa Nguyễn, đă đóng một vai tṛ quan trọng trong cuộc Nam Tiến mở mang bờ cơi từ Phan Rang cho đến mủi Cà Mau.

Tất cả những điều nói trên có lẽ đă đủ để chúng ta tin rằng Ninh Ḥa là một địa linh.

 Hồ Văn Thinh
(Bút hiệu Vinh-Hồ)

 

 

    Trở Về Trang Nhà - www.ninh-hoa.com