Albert  Einstein
(1879-1955)
Nguyễn Đình Đại Lộc

Để một phần bày tỏ sự ngưỡng mộ của chính cá nhân đến những đóng góp vĩ đại cho nhân loại của các bậc tiền nhân, tôi xin cùng được chia xẻ những nhận thức của mình cùng với vài thu thập về đại vật lý gia của thế kỷ 20, nhà triết học uyên thâm, và cũng là nhà chính trị luôn hướng đến sự an bình của nhân loại.

Đây, tôi muốn nói đến Albert Einstein.

Tháng sáu năm này là đúng 100 năm (1905-2005) ngày Einstein cho ra đời cái “Thuyết Tương Đối”. Thuyết này đã là một sự ngạc nhiên cho thế giới trong sự thay đổi thế giới quan và nhân sinh quan của hầu hết giới học gia lúc đương thời và hiện tại; thuyết cũng này đã và đang ngự trị trong rất nhiều lãnh vực khác nhau góp phần hoàn mỹ ngày càng hữu hiệu hơn đời sống của nhân loại. Tháng Tư vừa qua cũng là kỷ niệm 50 năm (1955-2005) ngày mất của Einstein. Chính do những đóng góp vĩ đại đó, năm 2005 đã được thế giới (Đại hội đồng Liên Hợp Quốc) chọn là Năm quốc tế về Vật Lý và nước Đức chọn năm 2005 là Năm Einstein.

Albert Einstein sinh ngày 14 tháng 3 năm 1879 tại Ulm, Wurttemberg, Đức quốc, từ một gia đình người Do thái. Ông mất vào ngày 18 tháng Tư năm 1955 tại Princeton, New Jersey, Hoa Kỳ. Einstein không nói thành thạo cho đến lúc ông được 12 tuổi. Bạn bè trong lớp thường diễu cợt ông vì đầu tóc rối bùi, quần áo xốc xếch. Ông thường làm những tiếng chó sủa và khìn khịt như tiếng heo; Cho nên, bọn họ thường gọi ông là "chó-heo" (tiếng Đức: Schweinhund). Hơn nữa, ông rất ngỗ nghịch vì những trò chơi quái gở (thả dơi, chồn hôi trong khi học, thổi đạn giấy vào đầu của bạn học) không những ở trong lớp mà cả ngoài phố. Bọn trẻ ở phố Rotterdam gọi ông là "thứ rác rưới của phố Rotterdam (the Rotterdam Rotter). Môn vật lý đến với ông khi thích thú quan sát đường bay của viên đạn giấy mà ông thổi vào đầu của một người bạn. Ông bị các giáo viên trường Rotterdam đuổi học vì không thể kiên nhẫn được nữa với sự liên tục nghịch phá bất kỷ cương của Einstein (v/v thả chồn hôi).

Năm 1895, ông thi rớt trường Đại Học Bách Khoa ở Zurich. Một năm sau, ông được trúng tuyển vào trường Swiss National Polytechnic in Zurich. Chính vì không thích lối dạy học của trường này nên ông thường cúp cua để tự học vật lý và chơi vĩ cầm. ông đã trở thành một tay vĩ cầm kỳ thú và cao hứng. Rốt cuộc ông cũng tốt nghiệp trường này nhờ vào vở của một bạn học. Năm 1902, ông được bổ nhiệm làm giám định cho văn phòng bảo vệ bằng sáng chế ở Bern. Đây chính là lúc ông có rất nhiều thời gian để nghiên cứu về quang điện, điện động.

Một thế kỷ trước, đúng vào năm 1905, với 5 bài báo liên tiếp, ông đã tạo nên cuộc cách mạng trong lĩnh vực vật lý, đưa ra những quan niệm mới lạ và quan trọng về không gian, thời gian, vật chất, năng lượng. Trong bài đầu, Einstein giải thích bản chất ánh sáng trong đó có hiệu ứng quang điện nổi tiếng, và với phát minh này ông đoạt giải Nobel vào năm 1921. Bài báo thứ hai chứng minh rằng các nguyên tử hiện hữu thật sự. Bài thứ ba làm thay đổi thế giới với lý thuyết mới về không gian và thời gian, về sau gọi là "thuyết tương đối". Bài thứ tư và thứ năm nói về "điện động lực học của các vật thể di chuyển".

Ông tham gia chính trị vì bản chất một con người luôn gắn bó khắn khít với số phận của dân tộc, đất nước mình và của nhân loại qua việc tham gia chủ nghĩa phục quốc Do thái và trở thành phát ngôn viên nổi tiếng của dòng Do thái. Năm 1933, Hitler lên cầm quyền cùng với những áp lực khác, ông tuyên bố không về nước nữa. Ở Mỹ, ông cũng thường lên tiếng công kích chủ nghĩa Phát xít, và sự phân biệt chủng tộc. Có khoảng gần 1.400 trang hồ sơ về ông ở Cục điều tra liên bang Mỹ.

Năm 1939, ông có gởi một bức thư đến Tổng thống Roosevelt về việc cấp thiết chế tạo bom nguyên tử, trong khi chính ông lúc đương thời cũng chưa biết cách chế tạo loại bom này. Khoảng giữa thập niên 40 Ông phát minh công thức rất tột cùng vĩ đại E=MC², với bằng chứng khiếp đảm qua sự hủy diệt tàn khốc hàng trăm ngàn sanh linh ở Nhật. Ông đã rất ân hận về việc nhúng tay vào "Manhattan Project". Và sự ân hận này đè nén từng phút giây còn lại của cuộc đời ông. Đến năm 1946, ông được cử làm Chủ tịch ủy ban khẩn cấp của các nhà khoa học nguyên tử. Và năm 1955, ông ký một bản tuyên ngôn bãi bỏ việc sử dụng vũ khí hạt nhân. Ông cũng đã từng dạy tại trường đại học Berkeley, và cũng được đề nghị làm Tổng thống của của nước Do thái.

Theo Einstein, chính trị và những chính sách quan hệ chỉ là những phương cách đối trị tạm thời. Vượt xa hơn hết, công thức hóa để miêu tả và giải thích hiện tượng tự nhiên hòng hữu ích cho nhân loại chính thực mục tiêu cao thượng hơn. "Phương trình quan trọng hơn đối với tôi, vì chính trị là giành cho hiện tại, còn phương trình là giành cho vĩnh cửu", Albert Eintein.

Sự tương hợp ngẫu nhiên giữa vật lý gia Einstein và họa sĩ lừng danh Picasso làm kinh ngạc cả hoàn cầu cho đến nay. Einstein hoàn thành phần bảo vệ phát minh của mình về điện động lực học các vật thể chuyển động vào tháng 5/1905. Tháng 7/1907, Pablo Picasso, đại diện cho trường phái tranh lập thể (Cubism), hoàn thành nét vẻ cuối cùng của mình trên bức tranh "Gái thanh lâu đường Avignon" (Les Demoiselles d'Avignon). Cả hai hội họp nhau thứ nhất trong sự đồng thời: về thời gian đối với Einstein và về không gian đối với Picasso. Thứ đến, cả hai đều tìm thấy sự tương đối khi quan sát hay miêu tả sự thể. Ở đây, cả hai đều có quan điểm ngược lại với hội họa và vật lý cổ điển. Họ đều cho rằng đường nét, vị trí, tốc độ, thời gian của một vật thể phụ thuộc vào góc nhìn của người quan sát. Chính vì trói buộc chúng ta vào những mức đo đầy chấp trước về không gian và thời gian, chung ta cứ loanh quanh mãi không tiếp thu được ánh sáng trí tuệ mà dường như trong chúng ta ai cũng đã có. Chính lúc cái định kiến về cái tôi khi mỗi chúng ta nhận ra chính là lúc chúng ta mất dần đi ánh sáng của trí tuệ.

Từ khi ông còn là một cậu bé, triết học của Kant, Schopenhauer và Spinoza cùng với những người khác đã ảnh hhưỡng lớn đến lập trình suy diển của ông. Nó dạy cho ông cách suy nghĩ độc lập và trừu tượng hóa về không gian và thời gian, và điều đó xảy ra không lâu trước khi chính ông trở thành một nhà triết học.

"Nhân loại là một phần của cái mà chúng ta gọi là vũ trụ, cái phần hữu hạn bởi thời gian và không gian. Chúng ta nhận thấy chính mình, những cảm nghĩ và cảm giác của mình như là những gì khác biệt với thế giới khách quan. Đây là ý thức ảo tưởng. Sự ảo tưởng này ràng buộc khác vọng cá nhân và ngăn cản sự ảnh hưởng của những cá nhân lân cận. Chúng ta phải phá bỏ những xiềng xích đó bằng cách mở rộng vòng tay từ bi và nhân ái đến tất cả các chúng sanh và vạn vật. Giá trị thật sự của sự sống làm người được thẩm định bằng sự giải thoát từ cái tôi. Để nhân loại được tồn tại, chúng ta cần phải có một lối suy nghĩ thật mới lạ." Einstein.

Phật giáo đóng vai trò rất lớn trong lối suy nghĩ và cách hành của Einstein. Einstein đã kiến thụ và chứng minh được một phần cái ánh sáng trí tuệ tột bực vượt không gian và thời gian của Phật giáo. Chúng ta có thể nhận thức được những điểm này qua các thuyết vật lý đề đạt bởi Einstein cùng với quan điểm triết lý của ông qua những ngôn từ bất diệt.

Cái tánh "Không" của Phật giáo cũng đã được Einstein đem vào trong thuyết tương đối. Trong Phật giáo, “nếu chỉ có khoảng hư không mà không có mặt trời và những hành tinh, khoảng không ấy mất đi cái tánh hoàn hảo của nó". Bát Nhã Tâm Kinh có đoạn "...Sắc bất dị Không, Không bất dị Sắc; Sắc tức thị Không, Không tức thị Sắc...". Theo Einstein: "According to general relativity, concept of space detached from any physical content does not exist". Theo vật lý lượng tử và nghịch biện EPR (Einstein Podolsky Rosen Paradox): "Basically, what quantum theory says is that fundamental particles are empty of inherent existence and exist in an undefined state of potentialities. They have no inherent existence from their own side and do not become ‘real’ until a mind interacts with them and gives them meaning. Whenever and wherever there is no mind there is no meaning and no reality…"

Bị trói buộc bởi những định kiến hủ lậu hằng huân tập trong đời sống buôn thả không chánh niệm, gói ép bản thân trong không gian chật hẹp và thời gian hữu hạn, chúng sanh chỉ sống như những tù nhân của cái tôi cùng những dục vọng khoáng hậu. Tất cả những ý niệm về nhân, quả, cho đến tiểu lượng tố, tất cả những nguyên tố căn bản chỉ là ảo vọng của sự tưởng tượng và sự biểu thị của tâm. Theo Einstein: "Physical concepts are free creations of the human mind, and are not, however it may seem, uniquely determined by the external world."

Trong Đạo Phật, chính bị buộc chặc vào danh và sắc, không cảm thấy được chúng chỉ là sản phẩm do tâm tạo, lổi lầm vi phạm và con đường giải thoát bị tắt nghẽn. Einstein cũng nhận được rằng: “Time and again the passion for understanding has led to the illusion that man is able to comprehend the objective world rationally by pure thought without any empirical foundation short, by meta physics."

Và một trong những câu nói nổi tiếng khác của ông về Phật giáo, triết học và khoa học duy lý: "…tôn giáo của tương lai phải vượt qua hẳn thần thánh cá nhân và tránh xa các giáo lý và thần học. Nó phải bao gồm cả phạm trù tự nhiên và tâm linh từ kinh nghiệm… Đạo Phật thỏa mãn những phạm trù này. Nếu có một tôn giáo nào mà đương đầu với những nhu cầu của khoa học, đó chính là đạo Phật.” ("The religion of the future will be a cosmic religion. It should be transcend a personal God and avoid dogmas and theology. Covering both natual and spiritual, it should be based on a religious sense arising from the experience of all things, natural and spiritual and a meaningful unity. Buddhism answers this description. If there is any religion that would cope with modern scientific needs, it would be Buddhism." Einstein)

Các thuyết của Einstein đã và đang được triển khai rất rộng rãi trong các ứng dụng thường nhật như hệ thống điện toán, kỹ nghệ vệ tinh, truyền thông, tia lasers, ti-vi, năng lượng hạt nhân,…. Hơn nữa, dù đã qua gần trọn một thế kỹ, các thuyết của Einstein đến nay vẫn còn đang được thử nghiệm và khai thác trong nhiều lãnh vực khác nhau.

Einstein, hình tượng của một thiên tài với bộ tóc bạc dựng đứng cùng với hàm râu quặp, thường không quan tâm lắm đến hình thức ăn mặc, và rất trầm tư khi đang nghi vấn. Rất ít đồng sự ũng hộ những giả thuyết của Ông. Không phải vì những phương trình toán hóc búa đầy trắc ẩn mà vì họ không thoát khỏi được những ràng buộc, định kiến mà họ thu thập được. Những lý thuyết của Einstein chỉ cần rất tối thiểu vài định đề cần thiết hổ trợ cho những bằng chứng thực tiển. Chính sự đơn giản này làm các đồng sự của Ông khó tiếp thu được cái then chốt của vấn đề. Ông thường cảm thấy sự cô đơn bám ấy Ông hết trọn cuộc đời. Có lần Ông bạch rằng: ”Những vật lý gia nói tôi là nhà toán học, còn những nhà toán học lại nói tôi là nhà vật lý gia. Tôi thật sự cô lập, mặc dù rất nhiều người biết đến tôi, nhưng chỉ có một vài người biết rõ tôi là ai."

Ông là người có đầu óc rất khôi hài, đã để lại một bức hình mà các nhà hí hoạ rất thích: hình Ông lè lưởi ra trước các nhiếp ảnh gia. Có lần ông giải thích Thuyết Tương đối: “Bỏ bàn tay vào lò lửa nóng khoảng một phút, dường như lâu như đã cả tiếng đồng hồ. Nếu ngồi tán gẩu với một cô gái đẹp, cả tiếng đồng hồ qua rồi mà dường như chỉ mới vài phút thôi."

Với tôi, sự "Thành, Tựu, Hoại, Diệt" chỉ giải thích một giai đoạn rất nhỏ trong tiến trình luân chuyển. Einstein “mất đi”, chỉ là sự hoại diệt của cái sắc tạm thời mà thôi. Có ai trong chúng ta thấy được hình sắc của Ông ta trong giây phút hiện tại không? Từ môt cậu bé ngổ nghịch cho đến trưởng thành thành một vị "thần đồng" của nhân loại qua vô số kể những cống hiến hữu ích cho sự sinh tồn và phát triển của nhân sinh trên toàn cầu. Những đóng góp đó, những công trình đó chính là cuộc đời của Einstein, chính là những tiếp nối không hạn định của cuộc đời Ông. Cuộc đời Ông quả thực bội sanh, bội nở và nhân chũng đa dạng, được toàn thể nhân loại ngưỡng ngộ và khâm phục, chính là quả tối ưu cho những nhân lành mà Ông đã trọn vẹn hiến dâng. Đó đích thực là cuộc đời của Einstein mà tất cả chúng ta ai cũng có thể tiếp cận được: Einstein đã và đang có mặt với chúng ta. Trong ta đã có Ông ấy.

Tôi tự hỏi: "Chúng ta đã học được những gì và cống hiến được những gì cho nhân loại, cho cộng đồng?"

              Nguyễn Đình  Đại  Lộc