Nguyễn Văn Thành
 

 

Sự Giáo Dục và Thi Cử Qua
    Các Thời Đại  Ở Việt Nam
:
 

 Phần 1  |   Phần 2  |  Phần 3  |

Phần 4   |   Phần 5  Phần 6  |

Phần 7   |   Phần 8  |  Phần 9  |

Phần 10 |  Phần 11 Phần 12 |

Phần 13 |  Phần 14 Phần 15 |

Phần 16 |  Phần 17 Phần 18 |

Phần 19 |

 

 

 

 

 

 

 

 

 


S
  GiÁO  DỤC  VÀ THI C  QUA cÁC THỜI  ĐẠI
  V I Ệ T   N A M

Nguyễn Văn Thành


Phần 2:

  

 

A- GIÁO DỤC VÀ THI CỬ TRONG THỜI QUÂN CHỦ:
 

Từ thời Thượng cổ tức thời vua Hùng và suốt gần một ngh́n năm lệ thuộc vào Trung Hoa, nước ta chưa đặt được hệ thống thi cử tuy rằng đến đời nhà Ngô, Đinh, vua đă lựa các người có học vào làm quan trong triều.

Nhưng thực sự đến đời nhà Lư, việc học hành thi cử ở nước ta mới bắt đầu. Năm 1075, vua mới mở khoa thi Tam Trường để chọn 10 người ra làm quan. Thủ Khoa khóa này là Lê Văn Thịnh.

Năm 1075, vua lập ra Quốc Tử Giám. Đến năm 1086, một kỳ thi được mở ra để chọn người vào Hàn Lâm Viện. Tuy nhiên, khi vua Lư Nhân Tông lên ngôi năm 1072, lúc ấy nhà vua chỉ có 7 tuổi cho nên mọi quyền thế đều dưới quyền chỉ huy của Quan Thái Sư Lư Đạo Thành. Trong kỳ thi vào Hàn Lâm Viện, ông Mạc Hiển Tích đỗ đầu và được cử vào làm Hàn Lâm Học Sĩ. Ta nhớ lại rằng khi Lư Công Uẩn lên làm vua, ông đă dời đô ra Thăng Long. V́ ông là con nuôi của 1 ông sư từ nhỏ và v́ nhu cầu học giáo lư Phật giáo cho nên chẳng những Phật giáo được tôn trọng mà ông c̣n chú trọng vào nền Văn Học. Vậy ta không lạ ǵ đời nhà Lư đă mở đường cho việc thi cử ở nước ta cũng như thành lập Quốc Tử Giám làm nơi giáo dục cho con của các quan.

Sau nhà Lư, đời nhà Trần tiếp nối.

Trần Cảnh lên ngôi năm 1225, mới có 8 tuổi, quyền hành đặt dưới tay của Trần Thủ Độ. Trần Thủ Độ dưới danh nghĩa của vua cho mở khoa thi Thái Học Sinh (Tiến Sĩ) năm 1232. Năm 1247, khoa thi Tam Khôi được đặt ra để tuyển lựa Trạng Nguyên, Bảng Nhăn và Thám Hoa. Trong kỳ thi này, ông Lê Văn Hưu đỗ Bảng Nhăn, và ông cũng là người đầu tiên viết Sử nước ta. Cũng năm ấy, có kỳ thi Tam Giáo: Nho, Thích, Lăo.

Năm 1253, nhà Trần lập Quốc Học Viện để giảng Tứ Thư và Ngũ Kinh. Năm 1274, mở khoa thi Thái Học Sinh chọn lựa 50 người và vua đă cấp mũ áo cho những người này về vinh quy bái tổ. Và như vậy, tục lệ này đă có từ thời nhà Trần.

Đến năm 1400, nhà Hồ lập khoa thi gồm có trường 1 thi Kinh Nghĩa, trường 2 thi Phú, trường 3 thi Chiếu, Chế, Biểu, trường 4 thi Văn Sách, và trường 5 thi Toán.

Một năm sau khi kỳ thi Hương mở ra, kỳ thi Hội ra đời.

Xem như vậy, Hồ Quư Ly đă có công đưa nền Toán học vào trong thi cử. Kỳ thi Hội chỉ có thi Văn Sách để định cao thấp. Thi Hội được thi tại Bộ Lễ, nếu đỗ thí sinh được tuyển ra làm quan và nếu đỗ thi Hội tức là đỗ Thái Học Sinh (Tiến Sĩ), và Nguyễn Trăi đậu Tiến Sĩ năm 1400. Ông là con của Nguyễn Phi Khanh, đă viết bài B́nh Ngô Đại Cáo và sau này giúp vua Lê Lợi đánh thắng quân nhà Minh.

Khi lên ngôi, vua Thái Tổ nhà Lê lập Quốc Tử Giám tại Kinh Đô. Trong đời vua Thái Tổ, văn quan phải thi Kinh sử, vơ quan thi Vũ kinh, đến đời vua Thánh Tông tức đời Hồng Đức định phép thi Hương và thi Hội. Vua Thánh Tông làm Chủ Tịch thi Đ́nh và lập ra kỳ xướng danh các Tiến Sĩ và cho vinh quy bái lễ.

Đến đời nhà Nguyễn Tây Sơn, vua Quang Trung ra lệnh thi bằng chữ Nôm. Như vậy, vua Quang Trung chẳng những là một nhà quân sự đại tài mà c̣n là một nhà đại ái quốc, bắt thi cử bằng chữ Nôm và các chiếu của vua, các tờ tŕnh của quan đều phải viết bằng chữ Nôm.

Nhưng đến đời Gia Long, nhà vua lại bắt thi bằng chữ Hán trong các kỳ thi.

Năm 1822, thời vua Minh Mạng mở kỳ thi Hội và thi Đ́nh để lấy bằng Tiến Sĩ. Năm 1829, những người thi rớt Tiến Sĩ nhưng số điểm rất gần các ông Tiến Sĩ, được cấp cho chức Phó Bảng.

Cách tổ chức kỳ thi của nhà Nguyễn có kỳ đệ nhất trường thi Kinh Nghĩa, đệ nhị trường thi Tứ Lục, đệ tam trường thi Phú, và đệ tứ trường thi Văn Sách. Đỗ xong tứ trường được gọi là Cử Nhân, và tam trường gọi là Tú Tài.

C Nhân có nghĩa là người giỏi của địa phương được cử vào trong Kinh thi Hội.

Các kỳ thi này vẫn tiếp tục một thời gian cho đến năm 1917 mới chấm dứt mặc dầu quân Pháp đă kiểm soát đất nước ta từ năm 1884. Mới đầu người Pháp không can thiệp vào nội bộ thi cử của Việt Nam mà họ chỉ huấn luyện những người học tiếng Pháp để làm thông ngôn cho họ trong việc giao tiếp với phía Việt Nam.

Cũng nên nhớ rằng mặc dầu tên nước ta đă chính thức là Việt Nam vào năm 1802 nhưng nếu đọc sử, Pháp vẫn gọi ta trong thời đó là An Nam tức là danh hiệu mà nước Tàu gọi nước ta với tính cách khinh biệt. (v́ suốt trong lịch sử nước ta không có vua nào gọi nước ta là An Nam cả).
 


 

 

Tham khảo:

Trong việc hoàn tất loạt bài này, tác giả dựa theo trí nhớ và đă tham khảo những tài liệu sau đây:

Trước năm 1945: Tham khảo "Việt Nam Sử Lược" của
                           Trần Trọng Kim

Sau năm 1945:  Tham khảo của những người đă
                         sống trong những thời đó thí dụ muốn
                         biết việc thi cử trong khoảng 60-75 th́
                         hỏi những thí sinh và các giáo sư
                         trong khoảng thời gian đó.

Các Websites liên hệ được trích dẫn trong những bài viết.

Tác giả rất cần ư kiến của các chuyên gia về cách học tập và thi cử ở các trường Đại Học qua mọi thời đại thí dụ như về Y Khoa cần ư kiến của các Bác Sĩ đă từng tốt nghiệp ở Đại Học Việt Nam, Nha Khoa cần các Nha Sĩ, Dược Khoa cần Dược Sĩ, Luật Khoa cần các vị tốt nghiệp trường Luật và tất cả các trường khác tại Việt Nam,… Mong toàn thể quư vị góp ư kiến v́ không một ai có thể biết tất cả các bộ môn được. Cám ơn quư vị.

 

Nguyễn Văn Thành
Giữa tháng 3,
2005
(c̣n tiếp)