Thuở nhỏ tôi rất thích xem đá gà.Gà nuôi
  trong xóm tôi rất nhiều, thường thì những
  con gà cồ Kiến trông rất đẹp, nhờ phủ bộ
  lông màu sắc rực rỡ, từ đầu xuống cổ kín
  mít, đẹp nhất là hai hàng lông mã trên
  lưng, còn thêm hàng lông đuôi dài cong
  lại thật là đẹp, trông oai vệ.

  Chung quanh gà cồ lúc nào cũng có
  nhiều gà mái theo cùng. Hai chân gà cồ
  bới xới, mỏ mổ bới móc tìm được mồi, tha
  lên bỏ xuống, mổ lia lịa vào miếng mồi tìm
  được và kêu lên "tục tục tục", sẵn sàng
  nhường mồi cho gà mái tới ăn và cứ thế bới xới tìm mồi tiếp để “Ga-lăng” mấy chị gà mái. Mỗi một vùng, gà cồ là chúa tể của vùng đó, và như vậy những con gà cồ khác không phải đối thủ, không thể tiến đến gần dành gà mái được. Những chú gà cồ khác chỉ cần quen mặt hay nghe tiếng gáy của chúa tể là tự động khiếp vía và rót độ bỏ đi thôi. Dù đối phương có tiến tới nhưng rồi cũng sẽ tự động vỗ cánh vài cái rồi tránh xa, nếu không sẽ bị chúa tể rượt, miệng vừa kêu "quát quát" chân vừa chạy lẹ để thoát thân. Trong dân gian có câu vè:

”Chó cụp đuôi, gà vỗ cánh!"

Vì là chúa tể một vùng nên ra oai cất tiếng "ò..ó..o.." to và dài để hù dọa đối phương, nhưng nếu đối phương cố tình tiến tới đọ sức với chúa tể, chiến tranh chắc chắn sẽ xảy ra. Cả hai gà cồ bắt đầu dí nhau, cánh xệ xuống, mình nghiêng theo nhau, chân bới móc dưới đất và mổ lia lịa, mắt nhìn đối phương để so cựa rồi tiến đến đá nhau. Đặc biệt, gà cồ Kiến khi đá lông xòe rộng rất đẹp !

 

Tôi còn nhớ Xóm Rượu hồi xưa có hai trường gà Nòi đá độ mà tôi rất thích đi coi, đó là trường nhà ông ba Bản và nhà ông chín Đề.

Trường gà đầu tiên xuất hiện tại nhà ông ba Bản trong một thời gian nhưng vì chỗ chật chội nên trường gà được dời vào nhà ông Chín Đề có vườn nhà rộng rãi hơn. Hồi ấy, người ta tổ chức đá gà vào hai ngày "thứ bảy & chủ nhật", nhưng chỉ dành cho những người ham mê nghệ thuật chơi đá gà. Người đá gà chuyên môn chọn giống gà tốt để cáp độ đá gà với nhau, họ chọn gà rất kỹ thuộc dòng gà có tiếng, nhất là giống gà mái. Họ chăm sóc rất kỹ khi gà đúc mái đẻ trứng và ấp trứng, thành thử gà con nở rất đều. Lúc xuống ổ, họ nhốt cả mẹ lẫn con vào trong lồng để cho con cứng vài ngày mới thả ra. Họ cho ăn và gần gũi với bầy gà con, chúng rất dạn dĩ với chủ nhà. Khi đám gà con được hai, ba tháng tuổi, chúng được tuyển chọn từ chân, mỏ và mồng gà.

       
                  Gà Tía -Ninh Hòa           Gà Cải - Ninh Hòa

Tôi còn nhớ đôi chút những hàng vảy đóng ở chân gà như sau:

Vảy:

Tam tầng: vảy 3 hàng biên và 3 hàng độ.
Song Khai: Vảy 2 hàng biên và 2 hàng độ

Gà cồ có 1 hàng biên, chân nhỏ đá đau.
Nguyên miếng vảy ở trên cựa gọi là áng thiên, dưới cựa gọi là áng địa.
Vảy của ngón út nằm trên cựa, gà trèo hay, nếu nằm bên dưới, trèo dở.

Vảy có 2 hàng trơn lại có những miếng vảy nhỏ nhét ở bên trong gọi là "Thần kế" đá ưa đâm.

Mỏ: Gà có mỏ ba lá là những con gà nhạy và bén.
Mồng: Gà có mồng quẹo qua, quẹo lại như dấu ngã là gà hay, gà
         đá bền.
Ngón giữa: Cái ngón giữa của gà được đếm từ móng vô trong
                có 21 miếng trở lên là hay.

Ngón út: Ngón út ngoài sau mà nó đưa xuống thường thường đá
             hay đậm.

Mắt gà: Mắt gà có hạt cườm gọi là lưỡng nhãn sáng và
            lanh, và nhớ trong dân gian có câu:

"Gà ô chân trắng mẹ mắng cũng mua
Gà trắng chân chì mua chi giống ấy"

Khi chọn được gà cồ như những điều ghi trên, gà được nuôi dưỡng kỹ càng cho đến khi năm sáu tháng tuổi gà được tách ra nuôi riêng trong chuồng rộng và thoáng. Họ bắt đầu tỉa lông đầu, cổ và hai chân, cắt trích hai bên mép tai, nhất là chăm sóc cặp cựa gà rất kỹ từ lúc mới lú ra, lấy mảnh chai vuốt cựa gà cho nhọn, nuôi sung lên bằng bắp, lúa ngâm cho gà ăn, chăm sóc từ lông cánh đến lông đuôi toàn vẹn, không để mất một cọng lông nào nhất là lông cánh, vài ngày họ thả gà ra một hai lần. Họ quầng chân gà và thể lực gà rất kỹ bằng cách "tưng" gà lên cao lần đầu, rồi thả xuống và cứ thế làm liên tục để cho gà quen dần.

Tiếp tục chọn gà để xổ “đá thử” để cho gà quen chân. Họ xổ gà vài lần cho cứng cáp, đúng 9 tháng hoặc 1 năm tuổi, lúc đó những con gà cồ thật sung mãn đỏ từ đầu cho đến đùi để đem ra trường đá cáp độ.

  Tất cả các gà nòi đá trong Quận Ninh
  Hòa, các Quận lân cận như Diên Khánh,
  Nha Trang, Vạn Ninh hoặc xa hơn nữa
  Tuy Hòa, Qui Nhơn ..v..v…đem gà đá về
  đây, họ di chuyển gà nòi bằng đủ phương
  tiện, nào xe Honda, xe đạp, kể cả xe đò
  ..v..v…Khi mang gà đi, họ đặt tay ôm
   mình gà rất kỹ. Họ cột khăn ”Mùi Xoa" từ
   trên lưng phủ dài hai bên cánh cột chéo phía trước ức, một người chở một người ôm có tay đặt nhẹ trên lưng, còn tay kia luồng sau qua lườn, ôm gà nhẹ nhàng để gà được thoải mái.

Khi tới trường gà, gà được nhốt riêng mỗi lồng, lồng này cách lồng kia chừng vài tấc. Những con gà nhốt trong lồng rất hăng gặp nhau, gáy thị oai, đôi chân bới đất lia lịa mắt liếc gườm và nhìn đối phương, chọt đầu qua lỗ tìm cách mổ đối phương.

Gà cồ nòi có đủ màu sắc như:
 

Gà Ô: Lông màu đen

Gà Tía: Lông đen tuyền viền lông đỏ ở cổ đầu và hàng lông mã

Gà Cải: Lông trắng viền đen

Gà Trắc: Lông màu nâu đậm và lợt, điểm một chút màu đen.

Gà Nhạn: Lông toàn màu trắng

Gà Xám: Lông màu xám đậm, lợt điểm một chút màu đen..v..v…

Các chú gà sau khi quan sát kỹ càng cáp một độ gà để đá, có một con gà ăn một hoặc hai độ hoặc những con gà tơ mới ra trường, tùy theo chủ gà cáp độ với nhau “đá đồng hoặc đá chấp”. Đá chấp thường thì chấp bằng tiền hoặc chấp bịt cựa, khớp mỏ vài hồ "hiệp đá” hoặc hết trận đấu.

Trường gà được xây dựng lên thành một ngôi nhà cao ráo trống trải, che mưa nắng. Người ta dựng lên một vòng tròn rất to, xung quanh bằng vỉ bánh tráng phủ kín và bằng lá đệm bằng lát, hoặc bao gai cao khoảng chừng nửa thước, phía bên trong rải một lớp đất mịn cho êm chân gà khi hai con gà đá lộn. Khi cáp xong một độ đá, tiến lên tới bạc ngàn đưa chủ trường gà cất và hưởng hoa hồng theo tỉ lệ của độ gà còn lại giao cho chủ gà thắng.

Bất cứ trò chơi nào cũng có luật riêng của trò chơi ấy. Đá gà cũng vậy, khi gà bắt đầu sáp trận, trên cây cột cao của trường gà, người ta treo một cái dĩa bằng nhôm có bốn sợi dây, giữa cái dĩa tòn teng trên cán dài cắm chặt vào cột nhà, khoan một lỗ nhỏ cắm cây nhang thẳng ra, cột nhiều vòng sợi chỉ trong lổ của đồng xu máng lên những mắc cây nhang khắc sẵn để tính một hiệp đấu. Cây nhang đầu tiên khắc dấu làm 3 đoạn, đoạn đầu ngắn gọi là “hồ cổng”, hai đoạn bằng nhau gọi là “hồ chính thức” cho hai hiệp đấu. Khi đá chính thức rồi chỉ dùng cây nhang hai hiệp thôi giữa 2 hiệp chính một đoạn hồ, xồ nước gà.

Cáp được độ này, một con gà Ô đá với gà Tía. Bắt đầu hai chủ gà ôm gà vào trường, chờ khi đốt nhang ở "hồ cổng" mới thả gà. Gà còn ôm trong tay, hai con rất hăng chân đạp đất lia lịa cố tung ra tiến tới đối phương để đá, nhang hồ cổng được đốt lên bắt đầu thả gà hai con tiến tới đá, một trong hai con mà thua hoặc rót độ trong hồ cổng, thì độ gà đó huề không ăn tiền. Khi qua được hồ cổng, hai con đá nhau xung vào trận mới chính thức ăn thua.

Mọi người ngồi xung quanh trường gà đang theo dõi hai con đá nhau để chọn gà cáp độ đá tiền. Lúc lâm trận gà hăng say, sung sức tấn công quạt cánh bay lên phang chân không vào nhau, trúng kêu vang "phực, phực" liên tục. Lúc khời đầu, cả hai không cần mổ vịn thế để mà đá nhau cho đến một chập kèo vịn vào nhau lừa thế dùng mỏ mổ đầu, cánh, cổ để đá đối phương.

Trường gà bỗng xôn xao vang lên tiếng cổ vũ gà ô hoặc gà Tía.

Người kia nói: Tôi đá đồng gà Ô 10 ngàn, miệng nói tay giơ lên

Bên này có người trả lời: Tôi bắt với anh đá đồng, giơ ngón tay
                                    ra dấu quéo nhau đồng ý và họ ghi sổ
                                    để nhớ khi ăn thua chung tiền.

Vào được kèo rồi, hai con tìm cách lanh lẹ sở trường để tung đá
  đối phương.

Gà tía chân nhỏ đá đau, tìm cách mổ đầu đá bên mé mặt đối
  phương,

Gà Ô phản phé đá xỏ ngang cần của gà Tía.

Gà Ô luồn đầu vào cánh, mổ đầu đá ngược lên, đòn trổ ra đau
 và mạnh làm cho đối phương co rút cổ lại.

Tiếng người xem la ó om xòm đá cho chết cha con gà tía.

Có người la lên: Tôi đá con gà Ô chấp 10 ăn 8
Người này giơ tay lên bắt

Và cuộc đá cứ tiếp tục đến khi cây nhang đứt sợi chỉ đầu tiên, đồng tiền xu rớt xuống dĩa nhôm đánh tiếng kêu "Kẻng" báo cho hai chủ gà bắt gà ra xổ và cho gà uống nước.

Xổ và cho nước gà cũng là một nghệ thuật, đòi hỏi phải rành rẽ.

Hai thau nước và hai cái khăn có sẵn trong thau. Họ thấm khăn ướt lau sạch những vết trầy và máu; nhiều lúc máu chảy ra họ đưa miệng vào hút và nhả ra ngoài. Tiếp đến,họ kẹp gà vào bên trong, tay kéo cần gà lên cao, lấy ngón trỏ chận mỏ gà há miệng, tay kia lấy khăn thấm ướt nước thọt ngón cái vào ngay miệng gà, vắt chặt khăn ướt để nước theo ngón cái chảy vào miệng gà, xong kéo cần gà xuống tay vỗ và vuốt cổ gà lia lịa để đàm trong cổ gà ra hết, cho gà khỏi khò khè cổ đá gà cho tốt.

Họ lấy kim chỉ khâu nhiều chỗ bị toét, khâu vạch mí mắt lên khi bị đá mé nhem mắt. Sau đó lấy nghệ mài sẵn trét lên mấy chỗ khâu lại, xong họ ngậm vài ngụm nước phun lên cổ, giở hai bên cánh phun nước vào cho gà khỏe và lau khô chờ đồng tiền xu rớt xuống đánh tiếng kêu "kẻng" mới thả gà ra đá lại.

Khi vào hiệp hai còn sung sức tấn công (10) và phản công lia lịa để đá ngã đối phương, nhưng sau vài hiệp, gà đã thấm mệt, phần bị thương nên phản công chậm lại, đầu kéo vào nhau, dựa nhau lấn quay tròn. Khi đá cong 4,5 hiệp, gà chậm lần, lâu lâu tung một hai cái vào đối phương.

Lúc này người ta xác định được gà ăn hoặc thua mà tung tiền đá chấp, có nhiều độ gà ăn ngược nhờ sức chịu đòn và bền, gà đá thắng nản lòng không đá cho đối phương chạy đành bỏ đi nên thua trận, đành thua ngược.

Gà hay đá về khuya hai con thấm mệt chỉ cần ra một đòn hiểm mạnh trúng đối phương đau kêu lên "quác, quác" tung chạy ra khỏi dừng là tàn một độ gà, nhiều lúc phe ăn chế diễu hay ngạo phe thua: gà mày đóng bộ vảy "hường tâm" tức là "hầm tương" đem về hầm ăn cho rồi.

Gà ăn độ về, nuôi dưỡng lành lặn các vết thương sau ra trường đá lại, Gà thua trận đem cho người khác để đúc mái gà Kiến lấy con to hơn, ta gọi là gà Nòi lai.

Xong một độ gà, hai bên ăn thua chung tiền, có câu người ta nói:

“thóc lúa ở đâu, bồ câu theo đó”,

xung quanh trường gà, có đủ nhiều quán bán thức ăn, nước uống, bia rượu đầy đủ, người ăn kẻ thua cùng nhau ăn uống no say, rồi tiếp tục cáp thêm một độ gà khác và cứ thế tiếp tục đá cho hết ngày.

 

Nguyễn Thục

 

 

  Trang Bìa       
  Lá Thư Xuân
  Sớ Táo Quân
  Câu Đối

  Năm Gà Nấu Món Gà
       Việt Hải
  Bánh Tổ
       Phương Lệ
  Gà Rút Xương Bỏ Lò
       Diệp Lan Mai
 

  Một Vụ Kiện
       Lương Lệ Huyền Chiêu
 

  Bốn Câu Chuyện Vui
       Nguyễn Thục
  Năm Gà Nói Chuyện Gà
       Nguyễn Văn Xê
  Chuyện Vui
       Nguyễn Phan
 

  Đầu Năm Lại Chuyện Tử Vi
       Việt Hải - Los Angeles
  Tập Tục Cổ Truyền 3 Ngày Tết
       Vinh Hồ
  Câu Đối
       Vinh Hồ
  Tìm Hiểu Nguồn Gốc Niên Lịch
       Phạm Phú Hội
  Vài Nét Về Trà
       Phó Đức Lâm
  Năm Dậu Đàm Tiếu Về Tánh Gà
       Nguyễn Đình Đại Lộc
  Gà Trong Ngôn Ngữ Dân Gian
       Thụy Nguyên
  Tản Mạn Về Năm Ất Dậu
       Nguyễn Văn Thành
  Năm Dậu Nhắc Chuyện Gà Đá
       Nguyễn Thục
  Sự Khác Biệt Trong Đời Sống
       Đoàn Thủy Tiên
 

  Lycopene Của An Tiêm
       Việt Hải
  Đời Sống Lành Mạnh
       Bác Sĩ Nguyễn Vĩ Liệt

  Môn Vũ Cầu Ninh Hòa
       Huỳnh Minh Tâm
 

  Nhớ Chị
       Phạm Ngọc Sơn Đài
  PIPA-Đàn Tỳ Bà
       Nguyễn Thị Kim Loan
  Cảnh Ruộng Non
       Nguyễn Phương Linh
  Mừng Xuân
       Nguyễn Phương Linh
  Đôi Bạn Trẻ Đón Xuân Mới
       Hà Mỹ Phụng
 

  Tình Xuân
       Thanh Bình
  Cảm Hoa
       Thanh Bình
  Mùa Xuân Trong Em
       Nguyễn Thị Thanh Bình
  Dịch Thơ Nguyễn Trãi
       Vinh Hồ & Điềm Ca
  Hứng Mai
       Điềm Ca
  Về Quê Ăn Tết
       Trần Ngọc Chánh
  Xao Xuyến Hồn Quê
       Hữu Công
  Xuân
       Nguyễn Thị Ngọc Đến
  Xuân Xa
       Trương Thị Ninh Hòa
  Bướm Vàng
       Tường Hoài
  Ngày Xuân Nhớ Từ Hải
       Trần Phượng Hoàng
  Mùa Xuân Nhớ Chị
       Vinh Hồ
  Con Nai Cảnh
       Võ Hương
  Mộng Xuân
       Nam Kha
  Nhớ Xuân
       Nguyễn Đăng Khoa
  Thương Trẻ Mồi Côi
       Chi Lai
  Bên Thềm Xuân Vắng
       Nguyễn Duy Long
  Hoa Súng
       Hải Ly
  Mừng Em Hai Tuổi
       Nguyễn Thị Tuyết Mai
  Về Với Tuổi Học Trò
       Trần Thị Nết
  Xuân Xa Xứ và Nỗi Nhớ
       Trần Thị Nết và Nguyễn P. Sơn
  Đêm Xuân Nhớ Chuyện Xưa
       Trần Thị Nết
  Tiếng Ngân Chùa Cũ
       Trần Thị Minh Nguyệt
  Chén Rượu Mừng Xuân
       Phạm Tín An Ninh
  Xuân Tha Hương
       Thu Phương
  Có Những Giấc Mơ
       Thu Phương
  Hai Phương Trời
       Quốc Sinh
  Trên Đỉnh Lang Biang
       Trương Thanh Sơn
  Khoảnh Khắc Cuộc Đời
       Nguyễn Tảng
  Xuân Về
       Võ Thị Thanh Tâm
  Xuân Về
       Đoàn Thủy Tiên
  Cười Mím Chi
       Thiên Thi
  Xuân Về
       Nguyễn Thục
  Say
       Nguyễn Thục
  Xuân Mong Đợi
       Hà Thị Thu Thủy
  Nhớ
       Thu Thủy
  Lời Cầu Mong Mùa Xuân
       Phạm Dạ Thủy
  Hành Trình Phù Sa
       Phan Đông Thức
  Đón Xuân Đất Khách -
       Nhớ Xuân Ninh-Hòa
       Nguyễn Thị Tri
  Đọc Văn Thơ Cũ,
       Nhớ Mùa Xuân Xưa
       Phạm Trương
  Nhớ Xuân
       Phương Kỳ Vân
  Xuân Về
    Phương Huyền-Trần Hoàng Vĩnh
  Đêm Giao Thừa
       Anh Vũ
 

  Hành Trình Về Việt Nam
       Nguyễn Dzuy An
  Khuôn Mặt Ngày Xưa
       Trần Anh
  Mùa Xuân Ấm Áp Tình Người
       Lương Lệ Huyền Chiêu
  Ngày Trong Thiên Đường
       Đặng Trùng Dương
  Tôi Viễn Du Ninh Hòa
       Việt Hải
  Mơ Về Gà Quang Trung
       Việt Hải - Los Angeles
  Rong Chơi Cùng Bùi Giáng
       Chiếu Hiện
  Chút Nhớ Mùa Xuân
       Huỳnh Trịnh Tuyết Hoa
  Ngày Xuân Tản Mạn Đôi Dòng
       Tường Hoài
  Xuân Trong Nỗi Nhớ
       Đào Vũ Anh Hùng
  Tết Đến, Vẫn Còn Sợ
       Phạm Hoài Hương
  Xuân Và Ninh-HoaDOTcom
       Nguyễn Đăng Khoa
  Mẹ Chồng Tôi
       Ngọc Lan
  Hai Năm Đến Với ninh-hoa.com
       Dương Tấn Long
  Tiến Sĩ Hoa
       Dương Tấn Long - Sưu Tầm
  Tết Đến: Nhớ Quê Hương N H
       Lê Duy Mậu
  Xuân Nữa Con Sẽ Về
       Hoàng Minh Mục
  Cảm Nghĩ Về Ngày Xuân
      Nguyễn Dzuy Nam
  Xuân Đợi
       Yến Nhi
  Cô Con Gái Quá Giang Trong
       Đêm Mồng Mõt Tết
       Phạm Tín An Ninh
  Thược Dược Nhà Tôi
      Phùng Thị Phượng
  Giấc Mơ Xanh
      Nguyễn Khắc Khánh Sơn
  Những Ngày Giáp Tết
       Hữu Tài
  Ninh-hoa.com - Một Cõi 
       Ninh Hòa
       Phan Thanh Tâm
  Xuân Yêu Thương
       Trần Mỹ Thanh
  Cây Chổi Lông Gà
       Nguyễn Văn Thành
  Quê Chồng
       Nguyễn Diệu Thùy
  Ngày Xuân Đợi Chờ
       Phan Đông Thức
  Ngày Xưa Gà Vịt Chưa Phải...
       Lương Lệ Minh Trí
  Ninh-HoaChamCom Quê Ngoại
       Anh Vũ - Thiện Tín
  Viết Về Những Người Bạn
       Nguyễn Văn Xê