Năm nay, đúng vào lúc 12 giờ khuya ngày 31 tháng 12 , thiên hạ khắp nơi đều nghe tiếng chuông nhà thờ đổ liên hồi, báo hiệu một năm cũ vừa qua và một năm mới cũng vừa đến.
Hầu hết ai cũng đều cảm thấy giây phút này có vẻ linh thiêng huyền bí, nên thường cầu nguyện và chúc tụng nhau, mong năm mới sẽ đem lại nhiều diều may mắn.
Tuy nhiên, nhiều người không khỏi thắc mắc; tại sao có năm đêm giao thừa rơi vào đúng ngày 29/12, có năm lại rơi vào ngày 30/12, và năm nay lại là ngày 31/12 ?? Tất cả đều trả lời đơn giản là theo lịch. Lịch ghi sao th́ ta cứ theo đúng như vậy. Nhưng lịch là ǵ và do những ai đă làm ra, khai sinh từ thời nào ..?? th́ ít có ai quan tâm đến.
Hôm nay, nhân dịp Xuân về, có một chút th́ giờ rănh rỗi, mời các đồng hương Ninh-Ḥa cùng nhau tham khảo chút tài liệu người viết vừa gom góp được.
XUẤT XỨ CỦA NIÊN LỊCH
Như chúng ta đều biết, hiện nay trên thế giới có nhiều loại niên lịch lưu hành, như dương lịch của phương tây, âm lịch của Á châu, lịch của ngựi Do Thái và người Ai Cập..Tuy nhiên chỉ có dương lịch của người Tây phương là thông dụng hơn cả. Dương lịch, th́ tính từ năm chúa Ki-Tô giáng sinh, do chữ La Tinh "Anno Domini" viết tắt là "A.D". Để phân biệt thời kỳ tiền giáng sinh, người ta thường viết tắt "B.C"(before Christ), c̣n người Do Thái th́ viết là "B.C.E" ( có nghĩa: trước kỷ nguyên cộng đồng), bởi người Do Thái chỉ tin tưởng nơi Kinh Cựu Ước và không chấp nhận Chúa Ki-Tô là đấng cứu thế của họ. Vào thời cổ La Mă, chữ " Calend" là ngày của đầu một tháng. Và từ đó nảy sinh ra chữ "CALENDER" có nghĩa là NiÊN LỊCH.
MỘT NĂM CÓ BAO NHIÊU NGÀY ?
Ngưới ta thường nói một năm có 365 ngày. Nhưng thực ra không hoàn toàn chính xác như vậy. Người ta thường căn cứ theo chu kỳ của trái đất xoay ṿng quanh mặt trời để tính thời gian của một năm. Cách tính này gọi là " Thiên Thể Niên Lịch", gồm có 365 ngày, 6 giờ đồng hồ, 9 phút và 54 giây. Chữ "Thiên Thể" dùng ở đây c̣n để diễn tả sự liên hệ giữa niên lịch và sự vận hành của các v́ tinh tú.
Một cách tính niên lịch khác, gọi là Hồi Quy Niên Lịch hay Thái Dương Niên Lịch, th́ căn cứ vào sự vận chuyển định kỳ của mùa màng. Lịch này gồm 365 ngày, 5 giờ, 48 phút và 46 giây. Lịch này ngắn hơn Thiên thể Niên lịch đến 20 phút và 23 giây rưởi
Cách tính niên lịch thứ ba, căn cứ vào sự vận hành của mặt trăng, gọi là ÂM LỊCH, gồm vỏn vẹn 12 tuần trăng. Rất đơn giản.
Hiện nay niên lịch thông dụng khắp thế giới đều căn cứ trên cách tính của Thiên Thể Niên Lịch. Bởi thế số ngày không hoàn toàn nhất định. V́ cứ mỗi 365 ngày lại có dư ra ¼ ngày, hay 6 giờ đồng hồ. Để giải quyết số giờ thặng dư đó. Cứ mỗi 4 năm người ta lại thêm một ngày nhuần (leap-day) vào cuối tháng 2 trong những năm nhuần (leap-year), ngày 29 tháng 2 d.l.
NGUYÊN LAI CỦA DƯƠNG LỊCH HIỆN HÀNH
Như trên đă nói, Dương Lịch thoát thai từ cách tính của Thiên Thể Niên Lịch, một loại niên lịch đă được dùng từ thời cổ Ai Cập. Sau đó hoàng đế Julius Cesar đă dựa theo đó mà làm ra lịch mới mang tên của ông, nên gọi là JULIAN (Julian calender). Khi làm lịch này, người ta được biết c̣n có sự hợp tác của thiên văn gia Hy Lạp và nhà toán học Sosigenes ở Alexandria, Ai Cập. Theo nhận định của các nhà thiên văn học, th́ dường như Julius Cesar đă căn cứ vào một ngày ngắn nhất trong năm, tức ngày 22 tháng chạp, ngày đông chí, để khởi sự cho một niên lịch. Nhưng ngài đă triển hoăn ngày đầu tiên của một năm mới đến mấy ngày sau, nhằm đúng thời kỳ trăng mọc. Bởi phong tục, thói quen và ḷng mê tín của quần chúng lúc bấy giờ (Ngày trăng mọc đầu tiên kế mùa đông chí rơi vào đúng ngày mồng một tháng giêng). Như thế, ta có thể nói lịch Julian đă khởi sự từ ngày 1 tháng 1 năm 45 trước Thiên Chúa. Bởi v́ lịch Julian đă không đặt trọng tâm vào những thời khắc thặng dư, nên chỉ vài thế kỷ sau, lịch này đă không c̣n thích nghi và phù hợp với sự vận hành của thiên nhiên và mùa màng. Do đó , đến năm 1582, đức Giáo hoàng Gregory đệ thập tam đă phải điều chỉnh và hoàn thiện lại một lần nữa. Lịch này gọi là lịch GREGORIAN, đă lưu dụng đến tận ngày nay.
Sự sai lầm chồng chất về ngày giờ kể từ khi Julius Cesar làm lịch cho đến ngày đức Giáo hoàng Gregory đệ thập tam công bố lịch cải tiến, nhằm ngày 4 tháng 10 năm 1582, gồm cả thảy là 10 ngày. V́ lư do đó, nên ngày ấy đă được kể là ngày 15 tháng 10 năm 1582. Tuy nhiên lịch này vẫn không được nước Anh và các quốc gia thuộc địa thừa nhận, măi cho đến năm 1752, tức ngót hai thế kỷ sau.
Bây giờ hàng năm, cứ đến ngày cuối tháng 12, như ngày 29, 30, hay 31 chúng ta long trọng cử hành lễ giao thừa, đón mừng năm mới, tưởng chúng ta cũng nên tưởng niệm giây lát đến những vĩ nhân tiền bối như hoàng đế Juluis Cesar, nhà thông thái Ai Cập Sosigenes và đức Giáo hoàng Gregory đệ thập tam. Những người đă có công san định niên lịch để cho chúng ta ngày nay có dịp nói lời chúc tụng " CHÚC MỪNG NĂM MỚI" , "HAPPY NEW YEAR", "BONNE ANNÉ" hay "GODT NYTT AAR".
TỪ ĐÂU VÀ TRÊN CĂN BẢN NÀO NGƯỜI TA ĐĂ TÍNH RA THÁNG ?
Chữ tháng người Anh gọi là MONTH, xuất xứ từ chữ MOON là mặt trăng, chữ Tàu và Hán Việt gọi là NGUYỆT, cũng có nghĩa là trăng. V́ tháng có nghĩa là chu kỳ vận hành của mặt trăng chung quanh trái đất.
Có ba cách tính tháng. cách thứ nhất căn cứ trên các định tinh như các tiêu điểm. Như thế một tháng chỉ có 27 ngày, 7 giờ và 44 phút. Cách thứ nh́ , tính giờ trung b́nh giữa khoảng thời gian trăng tṛn và trăng mới. Như vậy mỗi tháng có 29 ngày, 12 giờ và 44 phút. Cách thứ ba, dựa theo phương pháp Hồi Quy Niên Lịch, nên một tháng có tới 30 ngày, 10 giờ, 29 phút và 3,8 giây.
Nh́n vào ba cách tính trên đây, chúng ta thấy khá phức tạp và hỗn độn. Bởi vậy lịch Gregorian hiện hành đă không theo các cách tính kể trên. Lịch này chủ trương chia một năm ra làm 12 tháng cho gọn gàng và giản dị, nhưng lại không phù hợp với sự vận hành của mặt trăng. Bởi thế để điều chỉnh cho thích nghi, người ta đă phải chia ra mỗi năm: 7 tháng có 31 ngày, 4 tháng có 30 ngày và 1 tháng thiếu chỉ có 28 hay 29 ngày thôi. Theo người La Mă cổ, th́ con số lẽ là con số may mắn, nên người ta đă cắt tháng 2 mỗi năm làm tháng ngắn nhất (theo cổ lịch, tháng 2 là tháng 12, thường chỉ có 28 ngày mà thôi)
TÊN MỖI THÁNG CÓ NGHĨA G̀?
Người Việt nam thường gọi 12 tháng trong năm bằng số, duy chỉ có tháng đầu và tháng cuối năm th́ được gọi là tháng GIÊNG và tháng CHẠP. Riêng người Tây phương th́ đặt tên cho mỗi tháng như sau:
JANUARY: có nghĩa là cánh cửa. Theo thần thoại La Mă th́ đó là cánh cửa Janus của Thượng Đế, minh họa hai bộ mặt nh́n nhau.
FEBRUARY: có nghĩa là tẩy uế, tháng mà người phụ nữ La Mă hy sinh cho Jono Februa.
MARSH: tên của vị thần chiến tranh.
APRIL: Phát sinh từ chữ TO OPEN, có nghĩa là mở ra. Là tháng của muôn hoa khai nở,. Có thể c̣n phát xuất từ chuyện nữ thần Aphrodite.
MAY: Xuất xứ từ chuyện thần Jupiter
JUNE: Phát xuất từ chuyện thần thoại lừng danh của La Mă: gia đ́nh Junius.
JULY: Theo sự tích và tên của hoàng đế Julius Cesar.
AUGUST: Tên của danh tướng August Cesar.
SEPTEMBER: nguyên thủy là tên tháng 7, do chữ Seventh (cổ lịch)
OCTOBER: nguyên thủy là tên tháng 9, do chữ Eigth (cổ lịch)
NOVEMBER: nguyên thủy là tên tháng 9, do chữ Ninth (cổ lịch)
DECEMBER: Nguyên thủy là tên tháng 10, cổ lịch.
Điều đặc biệt là các nước Âu châu dều gọi tên các tháng gần như nhau: thí dụ ở Pháp gọi tháng 1 là Janvier, th́ ở các nước Bắc Âu gọi là Januar. Chỉ có các tên tháng trong thánh kinh th́ viết khác với tên tháng trong niên lịch hiên hành. Ví dụ: tháng 1, trong thánh kinh là ABIB, có nghĩa là bông lúa xanh. ABIB được biết dưới danh hiệu Nisan, từ chữ Akkadan, có nghĩa là: bắt đầu mở ra. Tháng 7 có tên là TISHRI hay TISRI, chữ của người Babylonian.
TUẦN LỄ LÀ G̀ ?
Không có tài liệu nào chứng minh rơ ràng sự liên hệ trực tiếp của Đấng Cứu Thế trong việc thiết lập chu kỳ tuần lễ. Trong thánh kinh người ta thấy ghi ngày trong một tuần lễ theo số thứ tự. Ngày thứ bảy là ngày lễ SABBATH, ngày thứ sáu gọi là ngày "Sửa soạn chuẩn bị"
Người Việt nam chúng ta cũng gọi những ngày trong tuần theo theo thứ tự từ: thứ hai, thứ ba..., nhưng ngày đầu tuần chúng ta không gọi là ngày thứ nhất mà gọi là Chúa Nhật (có người gọi là Chủ Nhật). Dường như người Mỹ cũng giống chúng ta, họ làm lịch bằng cách khởi đầu một tuần lễ là ngày Chúa Nhật. Trong khi đó lịch của người Tây Aâu làm ra, lại sắp ngày thứ hai lên hàng đầu tuần và ngày chúa nhật là ngày cuối của một tuần..
Riêng đối với những nhà tu hành, tín ngưỡng, họ luôn xem ngày chúa nhật là ngày đầu tuần. Người Do Thái luôn kể ngày thứ bảy là ngày lễ Sabbath của họ. Khác với chúng ta, người tây phương gọi tên 7 ngày trong tuần bằng một cái tên, chứ không bằng số:
SUNDAY: có nghĩa là ngày của mặt trời
MONDAY: ngày của mặt trăng
TUESDAY: có nghĩa là ngày của "TIU", tức thần chiến tranh và bầu trới, theo thần thoại của dân Nhật Nhĩ Man.
WEDNESDAY: do chữ "ngày của WODEN", chủ tể của thần Teutonic, c̣n gọi là thần Odin.
THURSDAY: có nghĩa là " ngày của THOR", tức thần sấm sét Norse
FRIDAY: do chữ " ngày của FRIGG" vợ của thần Odin, tức Nữ thần Ái t́nh. C̣n được gọi là ngày của Thần Vệ Nữ (Venus day)
SATURDAY: Có nghĩa là " ngày của thần SATURN", đến từ hành tinh Saturn.
NGÀY LÀ G̀ ?
Ngày là thời giờ trong một chu kỳ trái đất xoay quanh quỹ đạo của nó. Theo nguyên tắc Thiên Thể Niên Lịch, th́ một ngày gồm có 23 giờ, 56 phút,4,091 giây. Nhưng người ta tính tṛn một ngày có 24 giờ, kể từ 12 giờ khuya đêm nay đến 12 giờ khuya đêm mai. Do đó, chúng ta nói 12 giờ khuya và một giờ sáng.
Vào thời cổ xưa, dân Sumerian và dân Babylonian lại kể một ngày bắt đầu từ lúc mặt trời lặn. Ít lâu sau, dân Babylonian thay đổi quan niệm, kể thời gian khởi sự một ngày vào giữa khuya và chia thời gian ra làm 12 giờ ban ngày và 12 giờ ban đêm. Theo Bách khoa tự điển Encyclopedia Brittanica, th́ thời gian khởi sự một ngày chỉ là một vấn đề thuần túy thích nghi với thiên nhiên, gồm đủ mọi phương diện thiên văn, địa lư. Công việc này do nhà toán học, kiêm địa lư và thiên văn gia Hy Lạp, Ptolemy nghiên cứu và san định. Ptolemy đă sống ờ Alexandria vào thế kỹ thứ 2 sau Thiên Chúa.
Theo Tân Ước kinh, người La Mă đă khởi sự một ngày của họ vào lúc giữa đêm, và Thượng Đề th́ khởi sự một ngày vào lúc mặt trời lặn, buổi chiều ." Từ chiều chiều mai, các người sẽ cử hành lễ Sabbath nay đến" (Leviticus 23:32). Đó là câu đă được trích dịch nguyên văn theo Kinh Tân ước.
Tất cả những ghi nhận hạn hẹp trên đây, do góp nhặt từ nhiều sử liệu, để các bạn đồng hương t́m hiểu thêm căn nguyên của niên lịch mà đời sống mỗi ngày của chúng ta đă bị chi phối và lệ thuộc rất nhiều vào sự vận hành của nó từ bao thế kỷ nay.
Phạm Phú Hội
Trang
B́a
Lá
Thư Xuân
Sớ
Táo Quân
Câu
Đối
Năm
Gà Nấu Món Gà
Việt Hải
Bánh
Tổ
Phương
Lệ
Gà
Rút Xương Bỏ Ḷ
Diệp
Lan Mai
Một
Vụ Kiện
Lương
Lệ Huyền Chiêu
Bốn
Câu Chuyện Vui
Nguyễn Thục
Năm
Gà Nói Chuyện Gà
Nguyễn Văn Xê
Chuyện
Vui
Nguyễn Phan
Đầu
Năm Lại Chuyện Tử Vi
Việt Hải - Los Angeles
Tập
Tục Cổ Truyền 3 Ngày Tết
Vinh Hồ
Câu
Đối
Vinh Hồ
T́m
Hiểu Nguồn Gốc Niên Lịch
Phạm Phú Hội
Vài
Nét Về Trà
Phó
Đức Lâm
Năm
Dậu Đàm Tiếu Về Tánh Gà
Nguyễn Đ́nh Đại Lộc
Gà
Trong Ngôn Ngữ Dân Gian
Thụy Nguyên
Tản
Mạn Về Năm Ất Dậu
Nguyễn Văn Thành
Năm
Dậu Nhắc Chuyện Gà Đá
Nguyễn Thục
Sự
Khác Biệt Trong Đời Sống
Đoàn Thủy Tiên
Lycopene
Của An Tiêm
Việt Hải
Đời
Sống Lành Mạnh
Bác
Sĩ Nguyễn Vĩ Liệt
Môn
Vũ Cầu Ninh Ḥa
Huỳnh
Minh Tâm
Nhớ
Chị
Phạm
Ngọc Sơn Đài
PIPA-Đàn
Tỳ Bà
Nguyễn Thị Kim Loan
Cảnh
Ruộng Non
Nguyễn Phương Linh
Mừng
Xuân
Nguyễn Phương Linh
Đôi
Bạn Trẻ Đón Xuân Mới
Hà Mỹ Phụng
T́nh
Xuân
Thanh
B́nh
Cảm
Hoa
Thanh
B́nh
Mùa
Xuân Trong Em
Nguyễn
Thị Thanh B́nh
Dịch
Thơ Nguyễn Trăi
Vinh
Hồ & Điềm Ca
Hứng
Mai
Điềm
Ca
Về
Quê Ăn Tết
Trần
Ngọc Chánh
Xao
Xuyến Hồn Quê
Hữu
Công
Xuân
Nguyễn
Thị Ngọc Đến
Xuân
Xa
Trương
Thị Ninh Ḥa
Bướm
Vàng
Tường Hoài
Ngày
Xuân Nhớ Từ Hải
Trần Phượng Hoàng
Mùa
Xuân Nhớ Chị
Vinh Hồ
Con
Nai Cảnh
Vơ
Hương
Mộng
Xuân
Nam Kha
Nhớ
Xuân
Nguyễn Đăng Khoa
Thương
Trẻ Mồi Côi
Chi Lai
Bên
Thềm Xuân Vắng
Nguyễn Duy Long
Hoa
Súng
Hải
Ly
Mừng
Em Hai Tuổi
Nguyễn Thị Tuyết Mai
Về
Với Tuổi Học Tṛ
Trần Thị Nết
Xuân
Xa Xứ và Nỗi Nhớ
Trần Thị Nết và Nguyễn P.
Sơn
Đêm
Xuân Nhớ Chuyện Xưa
Trần Thị Nết
Tiếng
Ngân Chùa Cũ
Trần Thị Minh
Nguyệt
Chén
Rượu Mừng Xuân
Phạm Tín An Ninh
Xuân
Tha Hương
Thu
Phương
Có Những Giấc Mơ
Thu
Phương
Hai
Phương Trời
Quốc
Sinh
Trên
Đỉnh Lang Biang
Trương
Thanh Sơn
Khoảnh
Khắc Cuộc Đời
Nguyễn
Tảng
Xuân
Về
Vơ
Thị Thanh Tâm
Xuân
Về
Đoàn
Thủy Tiên
Cười
Mím Chi
Thiên
Thi
Xuân
Về
Nguyễn
Thục
Say
Nguyễn
Thục
Xuân
Mong Đợi
Hà
Thị Thu Thủy
Nhớ
Thu Thủy
Lời
Cầu Mong Mùa Xuân
Phạm
Dạ Thủy
Hành
Tŕnh Phù Sa
Phan
Đông Thức
Đón
Xuân Đất Khách -
Nhớ Xuân Ninh-Ḥa
Nguyễn
Thị Tri
Đọc
Văn Thơ Cũ,
Nhớ Mùa Xuân Xưa
Phạm
Trương
Nhớ
Xuân
Phương
Kỳ Vân
Xuân
Về
Phương Huyền-Trần Hoàng
Vĩnh
Đêm
Giao Thừa
Anh Vũ
Hành
Tŕnh Về Việt Nam
Nguyễn Dzuy An
Khuôn
Mặt Ngày Xưa
Trần Anh
Mùa Xuân
Ấm Áp T́nh Người
Lương Lệ Huyền Chiêu
Ngày
Trong Thiên Đường
Đặng Trùng Dương
Tôi
Viễn Du Ninh Ḥa
Việt Hải
Mơ
Về Gà Quang Trung
Việt Hải -
Los Angeles
Rong
Chơi Cùng Bùi Giáng
Chiếu Hiện
Chút
Nhớ Mùa Xuân
Huỳnh Trịnh Tuyết Hoa
Ngày Xuân Tản Mạn Đôi Ḍng
Tường Hoài
Xuân
Trong Nỗi Nhớ
Đào Vũ Anh Hùng
Tết
Đến, Vẫn C̣n Sợ
Phạm Hoài Hương
Xuân
Và Ninh-HoaDOTcom
Nguyễn Đăng Khoa
Mẹ
Chồng Tôi
Ngọc Lan
Hai
Năm Đến Với ninh-hoa.com
Dương Tấn Long
Tiến
Sĩ Hoa
Dương Tấn Long - Sưu Tầm
Tết
Đến: Nhớ Quê Hương N H
Lê Duy Mậu
Xuân
Nữa Con Sẽ Về
Hoàng Minh Mục
Cảm
Nghĩ Về Ngày Xuân
Nguyễn Dzuy Nam
Xuân
Đợi
Yến
Nhi
Cô
Con Gái Quá Giang Trong
Đêm Mồng Mơt Tết
Phạm Tín An Ninh
Thược
Dược Nhà Tôi
Phùng
Thị Phượng
Giấc
Mơ Xanh
Nguyễn
Khắc Khánh Sơn
Những
Ngày Giáp Tết
Hữu Tài
Ninh-hoa.com
- Một Cơi
Ninh Ḥa
Phan Thanh Tâm
Xuân
Yêu Thương
Trần Mỹ Thanh
Cây
Chổi Lông Gà
Nguyễn Văn Thành
Quê
Chồng
Nguyễn Diệu Thùy
Ngày
Xuân Đợi Chờ
Phan Đông Thức
Ngày Xưa
Gà Vịt Chưa Phải...
Lương Lệ Minh Trí
Ninh-HoaChamCom
Quê Ngoại
Anh Vũ - Thiện Tín
Viết
Về Những Người Bạn
Nguyễn Văn Xê