NHÂN MÙA XUÂN ẤT DẬU

THỬ TÌM BÓNG DÁNG CON GÀ
TRONG NGÔN NGỮ DÂN GIAN VÀ
TRONG VĂN THƠ VIỆT NAM.

Con gà, và đặc biệt là tiếng gà gáy là những hình ảnh và âm thanh thân thương quen thuộc ở nông thôn, làng xóm Việt Nam. "Chó giữ nhà, gà gáy trống canh". Chính vì vậy người ta rất dễ tìm thấy hình ảnh con gà và tiếng gà gáy trong nhiều câu thành ngữ, tục ngữ, cũng như trong văn thơ, có liên quan đến đặc tính của gà, xấu cũng có mà tốt cũng nhiều.

Con gà có một nhược điểm mà ngôn ngữ dân gian ghi nhận, chính là thị giác kém cỏi vào lúc trời chạng vạng tối: Quáng Gà. Ngoài ra loài gà thường mắc chứng bệnh sâu mắt làm hỏng thị giác, vì vậy nó bị gán thêm hai chữ gà mờ. Hai tiếng này thường được dùng theo nghĩa bóng, chỉ những kẻ thiếu hiểu biết trong một lãnh vực nào đó. Từ đó mới có thêm câu ngây ngô như gà mờ, lờ mờ như đom đóm đực.

Ngoài ra, gà có dáng dấp ngơ ngác, lơ láo, nên người ta thường bảo ngơ ngác như gà con mất mẹ, gà mở cửa mả. Thành ngữ gà mở cửa mả là một lối nói đặc biệt của phương ngữ Nam bộ, được nhà tự điển Huỳnh Tịnh Của giải thích như sau: gà dùng mở cửa mả rồi thì khờ, không còn biết đàng nào mà đi.

Trong Việt Nam Tự Điển của Lê Văn Đức (Lê ngọc Trụ hiệu đính) đã nói rõ hơn : Con gà ôm từ nhà ra nghĩa địa rồi được thả ra giữa đông người, trước tiếng mỏ tiếng chuông và tiếng tụng kinh trong lễ mở cửa mả, nên khờ khạo ngơ ngác. Tội nghiệp nhất là mấy chú gà con lạc mẹ, đã không tự kiếm ăn được mà còn bị đe dọa bởi sự xuất hiện của mấy con quạ, con diều hâu, vì thế nên có câu: sểnh nạ quạ tha, (nạ là mẹ).

Con gà, trong lúc tìm thức ăn, thường hay bới móc bừa bãi lung tung, nên có câu vắng chủ nhà gà bới bếp, hay vắng chủ nhà gà vọc niêu tôm (Câu này bị tam sao thất bổn, nên có nhiều nơi nói là vắng chủ nhà gà mọc đuôi tôm). Thành ngữ này thường được dùng để ám chỉ khi ông sếp (hay cha mẹ) đi vắng thì nhân viên (hay con cái) tha hồ làm gì thì làm. Gà nhà bươi phá trong nhà đã đành, nhưng gà của hàng xóm mà vào bươi phá nhà mình mới là phiền. Vì vậy có câu trấu trong nhà để gà ai bới.

Phương tiện chính để kiếm ăn của gà là cặp giò. Nếu cặp giò mà có bề gì thì con gà đành nằm một chỗ, chỉ còn cái mỏ mổ bậy chung quanh, vì vậy có câu gà què ăn quẩn cối xay.

Riêng mấy chị gà mái, ngay sau khi đẻ trứng thì kêu lên inh ỏi, nên có câu gà đẻ gà cục tác, Câu này ám chỉ những hành động ngớ ngẩn dại dột cái kiểu lạy ông tui ở bụi này... Nhưng cũng có nhiều chị gà mái không hiền, nên mới có câu gà mái đá gà cồ. Nhiều người đã dí dỏm ghép chung với câu tiếng Hán nữ kê tác quái gà mái đá gà cồ. Mượn hình ảnh của một nữ quái kê để ám chỉ mấy mụ đàn bà có thói ăn hiếp đức ông chồng..

Trong khi con gà mái bị chê vì hành động lấn lướt đức lang quân, thì anh gà trống lại được khen về đức độ đảm đang và đùm bọc đám con cái, nên có câu gà trống nuôi con. Câu nói này để chỉ những người đàn ông góa vợ, mà vẫn một lòng tận tụy nuôi con.

Liên quan đến tiếng gáy, dân gian còn nhận xét rằng gà tức nhau tiếng gáy, câu nói này còn ám chỉ nhừng ngưòi có tính hơn thua. Gà một chuồng, có khi cùng một mẹ, có lúc bôi mặt đá nhau. Và cũng để tránh cảnh nồi da xáo thịt, huynh đệ tương tàn, dân gian đã có lời khuyên khôn ngoan đối đáp người ngoài, gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau.

Ngày xưa, mỗi khi muốn xin xỏ việc gì, người dân thường phải nhờ đến mấy ông thầy ký viết đơn hộ. Khi đơn viết xong, phải giết gà mà đãi ông ta. Vì vậy mới có câu bút sa gà chết. Câu này cũng nhắc nhở mọi người, trước khi quyết đinh điều gì phải cân nhắc kỹ lưõng, nhất là khi đặt bút xuống ký trên bất cứ giấy tờ gì.

Trong ngôn ngữ dân gian Việt Nam, con gà trống chưa bao giờ có đuợc hình ảnh kiêu kỳ, uy nghi như trong ngôn ngữ dân gian của Pháp, chẳng hạn như Fier comme un coq (kênh kiệu như con gà trống). Người nông dân Pháp quan niệm rằng con gà trống là vua trong sân gia cầm (roi de la basse-cour), từ đó mà có lối nói ẩn dụ: être le coq du village (là nhân vật quan trọng nhất làng). Người Anh cũng đã dùng danh từ con gà trống: the cock để ám chỉ ngưới cầm đầu, kẻ tai mắt. Đây là một cương vị mà con gà trống Việt Nam chưa có được. Trong ngôn ngữ dân gian, dường như người ta chỉ vờ khen bộ lông con gà trống: con gà tốt mã vì lông để mà chê bai về một khả năng của giống đực khác;....nhanh như gà.. !

Chỉ trong một số câu đố dân gian, thì anh gà trống mới được mô tả oai phong một chút :

Chân đạp miền thánh địa
Đầu đội mũ bình thiên
Mình thì bận áo mã tiên
Ban ngày bảy vợ, đêm nằm riêng kêu trời

Hoặc là :

Trên đầu đội sắc vua ban
Dưới thời yếm thắm, dây vàng xum xoe..
 

 

Con gà thì chẳng có gì hay ho lắm, tuy nhiên tiếng gáy của con gà lại mang nhiều biểu tượng, mà biểu tượng đặc biệt là về thời gian. Khi mà người ta còn tính thời gian đêm năm canh ngày sáu khắc, lúc mà chiếc đồng hồ vẫn còn là một cái gì xa lạ với dân gian, thì tiếng gà gáy là một cái gì thật quan trọng:

Gió đưa cành trúc la đà
Tiếng chuông Thiên Mụ canh gà Thọ Xương.

Tiếng gà gáy thì vô tri vô thức, nhưng khi đưa vào văn thơ, đã trở thành một hiện tượng quan hệ mật thiết với con người. Trong văn học, tiếng gà cất lên giữa vui buồn chìm nổi, giữa thao thức trằn trọc của con người. Ta hãy nghe Nguyễn Du tả trong truyện Kiều :

Những là đo đắn ngược xuôi
Tiếng gà nghe gáy đã soi mái tường
Lầu mai giữa lúc còi sương
Mã Sinh giục giã vội vàng ra đi

Lúc này Kiều đã bán mình chuộc cha, Mã Giám Sinh hối hả đưa Kiều về nhà chứa tú bà, để sau đó Kiều mắc mưu phải bỏ trốn theo Sở Khanh :

Tiếng gà xao xác gáy mau

Tiếng người đâu đã mé sau dây dàng

Nàng càng thổn thức gan vàng

Sở Khanh đã rẽ dây cương lối nào

Khi rơi vào tay của Hoạn thư, Kiều lại tìm đuờng bỏ trốn :

Mịt mù dặm cát đồi cây

Tiếng gà điểm nguyệt dấu giày cầu sương

Canh khuya thân gái dặm trường

Phần e đường sá phần e dãi dầu

Trong Chinh Phụ Ngâm, người chinh phụ đêm ngày nhớ thương trông ngóng chồng, năm canh trằn trọc:

Buồn rầu nói chẳng nên lời

Hoa đèn kia với bóng người khá thương

Gà eo óc gáy sương năm trốn

Hòe phất phơ rũ bóng bốn bên

Đến Thơ Mới thời 1932-1945, con người thường hiện ra bơ vơ, lạc loài, ngơ ngác giữa xã hội nhân quần , ta hãy nghe Huy Cận than thở:

Tới ngã ba sông nước bốn bề
Đến chiều gà lại gáy bên đê

Tiếng gà gáy ban đêm làm cho ngưới ta thêm ưu tư trằn trọc, xót thương cho thân phận cô đơn chiếc bóng của mình. Tiếng gà gáy buổi chiều càng thúc giục người ta trước một quyetá định khó khăn nào đó. Nhưng tiếng gà gáy buổi trưa lại làm cho lòng dạ não nùng, da diết nhớ lại những kỷ niệm buồn từ một thời nào đó xa xăm. Nhà thơ Lưu Trọng Lư viết :

Những lần nắng mới hắt qua sông

Xao xác gà trưa gáy não nùng

Lòng rượi buồn theo thời dĩ vãng

Chập chờn sống lại những ngày không

Tiếng gà cũng là biểu hiện của những cuộc chia tay. Lúc ấy tiếng gà lại là nỗi lo âu của những ngưới sắp phải nói lên lời từ biệt. Ta hãy nghe tiếng gà của Xuân Diệu trong bài thơ nỗi tiếng Lời Kỹ Nữ:

Xao xác tiếng gà. Trăng ngà lạnh buốt,

Mắt run mờ kỹ nữ thấy sông trôi

Du khách đi

Du khách đã đi rồi

Và tiếng gà của Lưu Trọng Lư trong bài thơ Giang Hồ :

Mời anh cạn hết chén này

Trăng vàng ở cuối non tây ngậm buồn

Tiếng gà đã rộn trong thôn

Nửa đời phiêu lãng chỉ còn đêm nay..

Khi tiếng gà gáy dồn dập, hối thúc, như tiếng đập cửa réo gọi giang hồ kiếp ấy trọn đời phiêu linh, và gỡ tay vướng để theo lời non nước. Vì vậy, với nhà cách mạng Phan Bội châu, tiếng gà chính là biểu tượng của thức tỉnh, của đấu tranh :

Dậy! Dậy! Dậy!

Bên án một tiếng gà vừa gáy

Chim trên cây liền ngỏ ý chào mừng

Xuân ơi xuân, xuân có biết cho chăng

Đời đã mới, người càng nên đổi mới

Mở mắt thấy rõ ràng tân vận hội

Xúm vai vào gánh vác cựu giang sơn

Trong kho tàng văn chương Việt Nam, tiếng gà gáy đã có một vị trí nhất định của nó. Và với mỗi một người trong chúng ta chắc chắn tiếng gà gáy cũng đã để lại trong lòng ít nhiều kỷ niệm. Riêng những người sống tha phương, đã bao nhiêu năm thiếu vắng tiếng gà trong đời sống, nếu có lần trở lại quê nhà, bất chợt nghe được tiếng gà gáy, sẽ cảm thấy lòng man mác bâng khuâng, nhớ lại một thời vui buồn nào đó. Tiếng gà, cuối cùng, cũng đã trở thành một biểu tượng của quê hương, của một mất mát, trong lòng những người Việt Nam xa xứ.

 

Thụy Nguyên
(phỏng theo tài liệu của Liễu Thy và Lê Đình Ky)

 

  Trang Bìa       
  Lá Thư Xuân
  Sớ Táo Quân
  Câu Đối

  Năm Gà Nấu Món Gà
       Việt Hải
  Bánh Tổ
       Phương Lệ
  Gà Rút Xương Bỏ Lò
       Diệp Lan Mai
 

  Một Vụ Kiện
       Lương Lệ Huyền Chiêu
 

  Bốn Câu Chuyện Vui
       Nguyễn Thục
  Năm Gà Nói Chuyện Gà
       Nguyễn Văn Xê
  Chuyện Vui
       Nguyễn Phan
 

  Đầu Năm Lại Chuyện Tử Vi
       Việt Hải - Los Angeles
  Tập Tục Cổ Truyền 3 Ngày Tết
       Vinh Hồ
  Câu Đối
       Vinh Hồ
  Tìm Hiểu Nguồn Gốc Niên Lịch
       Phạm Phú Hội
  Vài Nét Về Trà
       Phó Đức Lâm
  Năm Dậu Đàm Tiếu Về Tánh Gà
       Nguyễn Đình Đại Lộc
  Gà Trong Ngôn Ngữ Dân Gian
       Thụy Nguyên
  Tản Mạn Về Năm Ất Dậu
       Nguyễn Văn Thành
  Năm Dậu Nhắc Chuyện Gà Đá
       Nguyễn Thục
  Sự Khác Biệt Trong Đời Sống
       Đoàn Thủy Tiên
 

  Lycopene Của An Tiêm
       Việt Hải
  Đời Sống Lành Mạnh
       Bác Sĩ Nguyễn Vĩ Liệt

  Môn Vũ Cầu Ninh Hòa
       Huỳnh Minh Tâm
 

  Nhớ Chị
       Phạm Ngọc Sơn Đài
  PIPA-Đàn Tỳ Bà
       Nguyễn Thị Kim Loan
  Cảnh Ruộng Non
       Nguyễn Phương Linh
  Mừng Xuân
       Nguyễn Phương Linh
  Đôi Bạn Trẻ Đón Xuân Mới
       Hà Mỹ Phụng
 

  Tình Xuân
       Thanh Bình
  Cảm Hoa
       Thanh Bình
  Mùa Xuân Trong Em
       Nguyễn Thị Thanh Bình
  Dịch Thơ Nguyễn Trãi
       Vinh Hồ & Điềm Ca
  Hứng Mai
       Điềm Ca
  Về Quê Ăn Tết
       Trần Ngọc Chánh
  Xao Xuyến Hồn Quê
       Hữu Công
  Xuân
       Nguyễn Thị Ngọc Đến
  Xuân Xa
       Trương Thị Ninh Hòa
  Bướm Vàng
       Tường Hoài
  Ngày Xuân Nhớ Từ Hải
       Trần Phượng Hoàng
  Mùa Xuân Nhớ Chị
       Vinh Hồ
  Con Nai Cảnh
       Võ Hương
  Mộng Xuân
       Nam Kha
  Nhớ Xuân
       Nguyễn Đăng Khoa
  Thương Trẻ Mồi Côi
       Chi Lai
  Bên Thềm Xuân Vắng
       Nguyễn Duy Long
  Hoa Súng
       Hải Ly
  Mừng Em Hai Tuổi
       Nguyễn Thị Tuyết Mai
  Về Với Tuổi Học Trò
       Trần Thị Nết
  Xuân Xa Xứ và Nỗi Nhớ
       Trần Thị Nết và Nguyễn P. Sơn
  Đêm Xuân Nhớ Chuyện Xưa
       Trần Thị Nết
  Tiếng Ngân Chùa Cũ
       Trần Thị Minh Nguyệt
  Chén Rượu Mừng Xuân
       Phạm Tín An Ninh
  Xuân Tha Hương
       Thu Phương
  Có Những Giấc Mơ
       Thu Phương
  Hai Phương Trời
       Quốc Sinh
  Trên Đỉnh Lang Biang
       Trương Thanh Sơn
  Khoảnh Khắc Cuộc Đời
       Nguyễn Tảng
  Xuân Về
       Võ Thị Thanh Tâm
  Xuân Về
       Đoàn Thủy Tiên
  Cười Mím Chi
       Thiên Thi
  Xuân Về
       Nguyễn Thục
  Say
       Nguyễn Thục
  Xuân Mong Đợi
       Hà Thị Thu Thủy
  Nhớ
       Thu Thủy
  Lời Cầu Mong Mùa Xuân
       Phạm Dạ Thủy
  Hành Trình Phù Sa
       Phan Đông Thức
  Đón Xuân Đất Khách -
       Nhớ Xuân Ninh-Hòa
       Nguyễn Thị Tri
  Đọc Văn Thơ Cũ,
       Nhớ Mùa Xuân Xưa
       Phạm Trương
  Nhớ Xuân
       Phương Kỳ Vân
  Xuân Về
    Phương Huyền-Trần Hoàng Vĩnh
  Đêm Giao Thừa
       Anh Vũ
 

  Hành Trình Về Việt Nam
       Nguyễn Dzuy An
  Khuôn Mặt Ngày Xưa
       Trần Anh
  Mùa Xuân Ấm Áp Tình Người
       Lương Lệ Huyền Chiêu
  Ngày Trong Thiên Đường
       Đặng Trùng Dương
  Tôi Viễn Du Ninh Hòa
       Việt Hải
  Mơ Về Gà Quang Trung
       Việt Hải - Los Angeles
  Rong Chơi Cùng Bùi Giáng
       Chiếu Hiện
  Chút Nhớ Mùa Xuân
       Huỳnh Trịnh Tuyết Hoa
  Ngày Xuân Tản Mạn Đôi Dòng
       Tường Hoài
  Xuân Trong Nỗi Nhớ
       Đào Vũ Anh Hùng
  Tết Đến, Vẫn Còn Sợ
       Phạm Hoài Hương
  Xuân Và Ninh-HoaDOTcom
       Nguyễn Đăng Khoa
  Mẹ Chồng Tôi
       Ngọc Lan
  Hai Năm Đến Với ninh-hoa.com
       Dương Tấn Long
  Tiến Sĩ Hoa
       Dương Tấn Long - Sưu Tầm
  Tết Đến: Nhớ Quê Hương N H
       Lê Duy Mậu
  Xuân Nữa Con Sẽ Về
       Hoàng Minh Mục
  Cảm Nghĩ Về Ngày Xuân
      Nguyễn Dzuy Nam
  Xuân Đợi
       Yến Nhi
  Cô Con Gái Quá Giang Trong
       Đêm Mồng Mõt Tết
       Phạm Tín An Ninh
  Thược Dược Nhà Tôi
      Phùng Thị Phượng
  Giấc Mơ Xanh
      Nguyễn Khắc Khánh Sơn
  Những Ngày Giáp Tết
       Hữu Tài
  Ninh-hoa.com - Một Cõi 
       Ninh Hòa
       Phan Thanh Tâm
  Xuân Yêu Thương
       Trần Mỹ Thanh
  Cây Chổi Lông Gà
       Nguyễn Văn Thành
  Quê Chồng
       Nguyễn Diệu Thùy
  Ngày Xuân Đợi Chờ
       Phan Đông Thức
  Ngày Xưa Gà Vịt Chưa Phải...
       Lương Lệ Minh Trí
  Ninh-HoaChamCom Quê Ngoại
       Anh Vũ - Thiện Tín
  Viết Về Những Người Bạn
       Nguyễn Văn Xê