Thưa
các bạn.
Trong
khi dọn dẹp thư pḥng của Má chồng, tôi phát hiện tập hồi kư của ông ngoại
chồng, biết được ông đă từng làm Hiệu trưởng trường Pháp Việt Ninh Ḥa,
niên khóa 1932-1933. Tôi xin trích đoạn hồi kư của ông ngoại chồng, trong
thời gian làm việc tại Tỉnh Khánh Ḥa, nhất là ở Phủ Ninh Ḥa, cùng với
những nhận xét khách quan cua người đương thời lúc ấy…
TRÍCH
ĐOẠN HỒI KƯ của Đốc
Học
TRẦN
CẢNH
quê quán Điện Bàn Quảng Nam.
….Sinh
năm 1898 tai Điện Bàn (Quăng Nam). Lúc nhỏ học chữ Hán. Lên 13 tuổi (1911)
vào trường Pháp Việt, theo đ̣i Tây học. Năm 1914 thi đậu bằng tốt nghiệp
tiểu học tại tỉnh nhà. rồi thi vào trường Quốc học ở Huế. Học 4 lớp trung
học trong 3 năm.
Năm
1917 thi đậu tốt nghiệp và ra trường với mảnh bằng”Diplôme d’Études
Complémentaire”. Thời đó gọi là” Tân học tú tài”. Được bổ dụng ngạch
Trung đẳng Giáo học ở Huế.
Năm 1921
thăng bổ Hiệu trưởng trường tiểu học Tam Kỳ...
..…Từ
năm 1928 thuyên chuyển đến Vạn Giă làm Hiệu trưởng một trường 3 lớp với
tổng số học sinh chưa được 100. Trường sở tốt, có lầu và tư thất cho Hiệu
trưởng, nhưng tịch mịch, u buồn v́ nằm trên băi tha ma, gần biển, xa phố
xá, chợ búa, phủ lỵ (bấy giờ là Phủ Ninh Ḥa). Tuy khí hậu miền biển gió
mát, cá tươi, nhưng con cái da thịt không mịn màng tươi thắm, muốn xin đổi
vô Ninh Ḥa.
May
thay ! năm 1932 trường Pháp Việt Ninh Ḥa mở thêm lớp nhất, tôi được
thuyên chuyển vô làm Hiệu trưởng, thay thế cho một ông giáo lớp cựu đổi ra
Vạn Giă.
Ninh
Ḥa nằm trên Quốc lộ số 1 là một thị trấn đông đúc phồn thịnh, có Phủ, có
bưu điện, bệnh xá, đồn lính, thương chánh, công chánh, kiểm lâm, hăng nấu
rượu độc quyền. C̣n phố xá hầu hết do người Hoa Kiều buôn bán to lớn. Chợ
được tổ chức ngăn nắp,
đàng
hoàng. Chung quanh là đồng ruộng, núi non, thường năm có lụt. Nhân dân
thuần hậu, chất phác, khí hậu rất tốt, ảnh hưởng đến đàn bà con gái da
thịt hồng hào, trắng trẻo, đẹp đẽ…
..…Chúng
tôi tưởng ở được Ninh Ḥa lâu dài, nhưng năm 1932 vua Bảo Đại du học bên
Pháp,
đă
trưởng thành hồi loan chấp chánh, nhiều cải cách được thi hành, như tại
triều 5 cụ Thượng thư về hưu đồng loạt để nhường chỗ cho lớp khác trẻ hơn
có tinh thần hợp tác với Pháp hơn.
Qua năm 1933 bậc Tiểu học ở Trung kỳ giao cho Nam triều cai quản. Giáo học
được đổi tên Tư học, đặt ngạch Học quan (Mandarins de l’enseignement). Tái
lập chức Đốc học tại mấy Tỉnh lớn. Kiểm học ở tỉnh nhỏ. Giáo thọ và Huấn
đạo tại Phủ Huyện để đôn đốc, thanh tra các trường.
Tôi được chỉ dụ nhà vua đổi vô Nha Trang làm Hiệu trưởng (Theo Nam triều
quan Ngũ phẩm trở lên, khi được thăng thưởng hay thuyên chuyển phải do chỉ
dụ của nha vua châu phê theo đề. nghị của Bộ sở quan, tôi lúc đó đă lên
hàm Chánh Ngũ phẩm : Hàn lâm viện- Thị độc học sĩ).
Trường Nha Trang là trường tiểu học lớn nhứt của Tỉnh Khánh Ḥa lúc bấy
giờ (măi đến khi Pháp trở lại, có chính phủ Quốc gia, mới lập trường Trung
học Vơ Tánh), gồm 10 lớp trên 500 học sinh. Tôi không chuyên trách lớp nào,
chỉ dạy 12 giờ mỗi tuần ở lớp nào tùy ư.
Đó là
trên giấy tờ, chứ thực tế tôi thường dạy thế cho mấy thầy cô nghỉ phép,
đau ốm, thành thử rất bận rộn thường làm thêm ban đêm tại trường mới hết
công việc văn pḥng mà không được thêm phụ cấp nào hết, gia dĩ tiền lương
c̣n bị sụt giảm 10%, hậu quả của kinh tế khủng hoảng khắp thế giới năm
1929…
Tháng
9/1939 chiến tranh Pháp Đức bùng nổ. Tại Nha Trang trường học bị trưng
dụng để lính Pháp từ Qui Nhơn vô đóng. Các lớp học phải dời ra các đ́nh
làng trong thị xă, một giáo viên t́nh nguyện nhập ngũ, tôi phải dạy thế và
c̣n phải đi chỗ này, chỗ kia, kiểm soát, công việc trường rất bề bộn, nặng
nhọc…
Mùa hè 1940, tôi được thuyên chuyển về B́nh định…
Thời
gian tôi phục vụ ở Tỉnh Khánh Ḥa 12 năm ( từ năm 1928 đến năm 1940)…..
.....Trong
thời Đệ nhất Cộng Ḥa, bị t́nh nghi v́ là Đảng viên Việt Quốc, chẳng làm
ǵ trong chính phủ. Sống cuộc đời hưu trí.
Đến thời Đệ nhị Cộng Ḥa, tôi trúng cử Nghị sĩ Thượng nghị viện, được đi
công du ngoại quốc (Mỹ, Anh, Pháp, Singapore, Thái Lan) thấy tận mắt, nước
người phú cường, thịnh vượng, so với nước ḿnh chậm tiến, chia rẽ, đánh
nhau chưa biết bao giờ hết…Khi măn nhiệm kỳ, không ra tái tranh cử nữa về
nhà hưởng tuổi già, thảnh thơi.
Mùa
đông Canh Tuất 1970.
TÁI BÚT:
Ngày
15/2/1982, Ông ngoại đă tạ thế. Hưởng thọ 84 tuổi.

Phan
Kiều
Oanh
01/09



Trang XUÂN 2009- Văn Học Nghệ Thuật
Và Quê Hương