Mục Lục
 

 Trang Ba
     
 Ban Bin Tập
 L T Xun
     
Nguyễn Thị Lộc
 S To Qun
     
L Thị Ngọc H
     L H
     
Nguyễn Xun Hong
 Cu Đối Tết
     
Dương Anh Sơn
 Cu Đối Tết
     
Vinh H
 Thần To
     
Nguyễn Xun Hong

 

 

Chc Tết
 


 Xoay Người
     
Bạch Lin
 Tết Ta ?
     
Lin Khi Cơng
 Ao Ước Đầu Xun
     
L H
 Xun Bnh Thn
      Nguyn Kim
 
Lời Chc Đầu Xun
     
Nguyễn Thị Lộc
 
Xun Bnh Thn
     
Phan Phước Huy
 Chc Tết
     
Phong Đn
 Khai Bt Đầu Xun
     
Quch Giao
 
Chc Xun Bnh Thn
     
Sng H
 
Chc Tết Ninh-Hoa.com
     
Thi Thi
 

TVi



 TVi Phong Thủy Năm
     
Bnh Thn 2016

     
Phạm Kế Vim
 Vận Hạn Năm Bnh Thn
     
2016 Cho Những Người C
    
 Tuổi Cầm Tinh Con Khỉ

     
Phạm Kế Vim



Hương Xun
 


 Hương Xun
     
Bạch Lin
 Chuyện Vui Ngy Tết
     
Lm Ngọc
 
Đm Giao Thừa Xa X
     
L Thị Ngọc H
 
Pht Giao Thừa
    
  Vn Anh
 Nt Đẹp Văn Ha Tết Của
     
Người Việt Nam

     
V Hong Nam

 

Sinh Hoạt

 

 Niềm Vui Cuối Năm
     
H Thị Thu Thủy
 Xun Ny Em Trn 20 Tuổi
     
Mai Thị Hưng Hồng
 
Ngy Họp Mặt Đồng Hương
     
Nguyễn Thị Đng
 Cuối Năm t Mi 2015
      Trm Anh

 

Hnh nh Hoa/
Nghệ Thuật
 


 Cắm Hoa Trang Tr
     
Hải Lộc
 Hoa Xun Ngy Tết
     
L Thị Lộc
 Trồng Hoa Ngy Tết
     
Nguyễn Thị K
 Vi Dng...
     V Anh Kiệt
 

 

Năm Mới Nhớ
 Chuyện Cũ
 

 Đường Xưa
     
Bạch Lin
 
Đn Xun Ny
     
Nhớ Xun Xưa

     
L Thị Thanh Tm
 
Nhớ Trại Xun Bn Cng
    
 Lương LHuyền Chiu
 Xun Về, Tết Đến
     
Ngọc Hương
 
Qu Ma Xun Tặng Cha
     
Nguyễn Thị Phương Hiền
 Vườn Cau Nh Ngoại
     
Quch Giao
 Chuyến Đ Ngang Khng
     
Cập Bến

     
Trần H Thanh
 Sắc Mu Văn Ha Trong Tết
     
CTruyền Dn Tộc

     
V Hong Nam

 

Linh Tinh
 

 Chung Gi
     
Bạch Lin
 
Đọc Đường Hoa Vng
     
Của Nguyễn Thị Thanh Tr

     
Dương Anh Sơn
 
Nỗi Lng Đường Hoa Vng
     
Nguyễn Thị Thanh Tr
 
Gởi V Anh Nồng Nn
     
Đa Tnh Xun

      Tiểu Vũ Vi
 

 


Ca Ht/Nhạc

     
  Nhạc T Slideshow/YouTube
     
Kim Thnh
  Xun V
    Ước Muốn Đềm Xun
    
L H
 
Nha Trang Mến Yu
   
   Nguyễn Thị Knh
  o nh
     
H Thu Thủy
 

 

Tn Gio


  SCần Thiết C Một
     
Tn Gio

     
Nguyn Ngộ


 

Năm Bnh Thn
N
i Chuyện Khỉ

 Năm BNH THN (2016)
     
Ni Chuyện KHỈ

     
Nguyễn Chức
 
Khỉ Qu Ti
     
Nguyễn Xun Hong
 
Khỉ V Cc Loi Linh Trưởng
     
Vinh H
 

 

d_bb
Đ.H.K.H
 

  Liu Trai Ch Dị (252-253)
     
 Đm Quang Hưng
  Theo Cha Hay Theo Chồng?
       Đm Quang Hưng
 
Nữ Tnh Trong Thi V Họa
       L Phụng
 
CThi Thập Cửu Thủ
       Nguyễn Hữu Quang
 
Kết-Ngữ
       Nguyễn Hữu Quang
  V Với M
     
 Nguyễn Quang Tuyến
 TVi Phong Thủy Năm
     
Bnh Thn 2016

     
Phạm Kế Vim
 Vận Hạn Năm Bnh Thn
     
2016 Cho Những Người C
    
 Tuổi Cầm Tinh Con Khỉ

     
Phạm Kế Vim
 

Y Học


 Bệnh Do Thức Ăn
     
Nước Uống

     
Bs L nh
 
SLan Truyền V Cơ Chế
     
Gy Ra Bệnh Lao

     
Bs Nguyễn Vĩ Liệt
 


m Thực



 Bnh Tt Nấu Oven
     
Mai Thi Vn Thanh
 

 

Kinh Nghiệm Cuộc Sống

 Hương Vạn Vật
     
Bạch Lin
 Tm Người Giải Mộng
     
Đặng Thị Tuyết N
 
Ma Xun Với Người
     
Cao Tuổi

     
Mai Thị Tuyết Hồng
 
Vui Đn Tết V Giỗ T
     
Nghề May

     
Nguyễn Thị Phương Hiền
 
B"Tin Học Lễ" Th Đạo
     
Đức X Hội S Ra Sao?

      Nguyễn Văn Nghệ
 Khm Bệnh V Chữa Bệnh
     
Bảo Hiểm

     
Trương Khắc Nhượng
 



Du Lịch
 


 Du Lịch Đường Biển,
     
Vng West Caribbean

     
L nh
 
Buenos Aires,
     
Bi Tango Cho Em

     
Nguyễn Thị Lộc
 
NhữngChiếc Cầu Yu Thương
     
Nguyễn Thị Phương Hiền
 
Chuyến Du Xun CalTrain
     
San Francisco

     
Thi Thi


 

Bin Khảo/
Bt K
 


 Kinh Tế Hoa K V Thế Giới
     
Năm 2015

     
Nguyễn Văn Thnh
 Ci Bẫy Ngho
     
Phạm Thanh Khm
 
Cht Nghĩ VHai Dịp TẾT
     
m Lịch V Dương Lịch

    
  Việt Hải

 


Viết v
ninh-hoa.com



 Đoạn Đường 12 Năm
     
Nhn Lại

    
 Trần Việt Hải
 

 

Văn Học
Lịch Sử/Địa L
 


 Bắc Hnh Tạp Lục (76-77)
     
Dương Anh Sơn
 Diễn Giải Sấm Trạng Trnh
     
Lin Khi Cơng
 
Việt Nam: Mn Học LỊCH S
     
Trong Qu Khứ, Hiện Tại V
     
Tương Lai

     
Nguyễn Văn Nghệ
 
Mn Học Lịch S
     
Trần H Thanh
 
Văn Học V Cht
     
Nghĩ Ring

     
Trần Vệt Hải
 
Xun Cảnh
     
(Trần Nhn Tng)

     
Tr Bửu
 
Khỉ Trong Tục Ngữ, Thi Ca
     
V Ca Dao

     
Vinh H
 




T



 Đng Qu Người
     
Bạch Lin
 Qu Nhiều Qu Đ
     
Bạch Lin
 Nỗi Tnh
     
C H
 Tnh Qu Lắng Đọng
     
Hải Lộc
 Tết V Bnh Chưng
     
Bnh Tt

     
Hong Bch H
 Cuối Trời
     
Hương Đi
 
Miền Trung Qu Ti
    
  Lng Du
 
Trần Tnh
    
  Lm Thảo
 Hoi Niệm Ngy T
     
L Hng
 
Nhớ Xun Qu Hương
     
L Thị Ngọc H
 Bi TĂn Tết Sớm
     
Nguyễn Hiền
 
Ninh Ha Thương Nhớ
   
   Nguyễn Ngọc Thnh
 V Nghĩa
     
Nguyễn Thị Khnh Minh
 
Cảm Hứng Đầu Xun
   
   Nguyễn Thị Knh
 
Mừng Xun Vườn Tao Ngộ
   
   Nguyễn Thị Thi
 
Đn Xun
   
   Nguyễn Thị Thu
 Mừng Năm Mới
     
Nguyễn Văn Ha
 
Nếu Như -01
     
NhQu
 Ngẫu Hứng Trn Đồi
     
Nhất Ch Mai
 Ma Xun Nhớ M
     
Ma Xun C Em

     
Phan Phước Huy
 Vườn Xun
     
Phong Đn
 CHương
     
Quốc Sinh
 Cnh Thiệp Mừng Xun
     
Thi Thi
 Nghing
     
Thu Bốn
 Tiếng Cười Em
     
Thủy Khnh Điền
 
Nắng Xun
     
Trần Phương
 
Tết VGiữa Ma Đng
     
Trc Lan
 Nha Trang Biển Nhớ
      Trương Văn Nghi
 Kiếp Người, Đời Hoa
      Trương Khắc Nhượng
 
Thng Ging Xun V
     
Bn Anh

      Tiểu Vũ Vi
 Thiếu Phụ Tha Phương
     
THải
 
Tn Ngộ Khng
     
Vinh H
 Tết Qu
     
V Hong Nam
 


Văn

 

 K c Ngọt Ngo
     
An Giang
 
Đng V Vạn Vật
     
Bạch Lin
 
Tết Đầu Đng
     
Bạch Lin
 Em Ơi Ma Xun Đến
     
Rồi Đ

     
Hong Bch H
 
Gi Hong Lan Người Yu
     
Của Lnh

    
  Lm Thảo
 Ninh Ha C Ph
     
Lương L Huyền Chiu
 
Ninh Ha Qu Ti
     
Mai Thị Hưng Hồng
 Tiếng Động Cuối Năm
     
Nguyễn Thị Khnh Minh
 Giấc Mơ Của Chng Lnh
     
Biển - Kỳ 38

     
Nguyễn Văn Thnh
 Đoản Văn Cho Phương Mai
     
Nguyễn Vũ Trm Anh
 
Tản Mạn:
     
Viết Cho Ngy Sinh Nhựt

     
NhQu (Trần Bnh Trọng)
 
Đen Bạc Đ Tnh
     
Phan Kiến Ưng
 
Tri n Ba M
     
Phan Phước Huy


 

 

 

 

Thư từ, bi vở, hnh ảnh hoặc
kiến xy dựng, xin lin lạc:

 
diem27thuy@yahoo.com

 



 

 


 


(Sưu tầm của Vinh Hồ)

 1.

K

  hỉ: thuộc bộ linh trưởng c cấu tạo cơ thể gần giống người được chia thnh 2 nhm: khỉ Tn Thế giới, khỉ Cựu Thế giới. Khỉ cựu thế giới đ con hơn, trong khi đui của khỉ tn thế giới di v kho lo hơn. Trn thế giới c 81 loi khỉ.

   Linh trưởng l bộ cc động vật c độ tinh anh (tr tuệ) cao hng đầu trong số cc động vật, c khả năng bộc lộ một số cảm xc như buồn v khc. Giống như trẻ con, khỉ hay tinh tinh con cũng khc để lm nũng với mẹ.


        Khỉ trn cy          Khỉ biết buồn v khc.

   Khỉ hay cc loi thuộc họ linh trưởng ni chung v cng thng minh c khả năng bắt chước v pht triển hnh vi giống người. Khỉ khng dnh nhiều thời gian vo việc ăn ngủ như cc loi động vật khc, m thường xuyn leo tro, nho lộn, khm ph thế giới xung quanh để thỏa mn bản tnh t m ưa bắt chước của khỉ. Khỉ khi đi/ chạy sử dụng 2 tay 2 chn; khi chuyền cnh dng 2 tay, cn ci đui gip giữ thăng bằng. Ci đui của hầu hết cc loi khỉ đều cầm nắm được. Bn tay khỉ giống bn tay người, cũng c mng tay, vn tay khc biệt nhau. Ngn ci di c thể cầm nắm đồ vật, hi l, nhặt thức ăn, c thể rt được cy gai ra khỏi lng bn chn khi đạp gai.

 

   Khỉ c cuộc sống gia đnh ring. Khỉ con bm chặt vo cơ thể mẹ khi khỉ mẹ leo tro đi tm thức ăn. Khi ngồi, khỉ mẹ m con vo lng để bảo vệ chng. Khỉ c thời thơ ấu ko di đến 5, 7 năm. Khỉ con học từ mẹ cch leo tro, chạy trốn kẻ th hay tm thức ăn

 

   Khỉ biết cch thể hiện tnh thương đến đồng loại: nằm co rc vo nhau khi trời lạnh, chải lng, bắt ch, rận, bụi đất, cn trng hay da kh. Hnh vi chải lng mang thng điệp thn thiện dnh cho nhau.

 

   Chng ăn tri, hạt, l non, cn trng, ấu trng c tuổi thọ cao nhất l 50 năm.

    Tiếng h của khỉ đng vai tr quan trọng đối với sinh sản, dng để ku gọi bạn tnh.

      Khỉ bắt ch   Bầy khỉ cất tiếng h gọi bạn tnh.

                            (Ảnh: Đại học Cambridge).

   Khi giao tiếp với con người, khỉ đ học được cch pht m v kiểm sot hơi thở m con người vẫn dng khi ni chuyện, tạo ra cc cấu trc m thanh nhịp nhng giống với tiếng ni của con người.

 

   Để lm nứt vỏ hạt, khỉ đập mạnh hạt xuống nền đ v kiểm tra sau mỗi lần đập xuống. Khỉ biết sử dụng lng như sợi chỉ nha khoa để lm sạch răng. Khỉ biết hn ht, thay đổi m vực giọng ni để nựng con. Chng c thể thực hiện những mn xiếc liều lĩnh v độc đo hơn cả con người.

   Khỉ c thể nhận ra hnh ảnh của mnh trong gương, nhận dạng khun mặt, nhớ lại cc kỷ niệm giống như người, c bộ nhớ gần bằng bộ nhớ của con người, c khả năng nhận thức, cn nhắc v lựa chọn.

 


Khỉ mặt đỏ

   Bộ no khỉ c nhiều điểm tương tự như con người được sử dụng để kiểm sot ngn ngữ v cc suy nghĩ phức tạp, c thể sử dụng m thanh đơn giản để tạo ra cc cu phức tạp.


    2. Voọc v Ch V: l loi linh trưởng c đặc điểm chn sau di hơn chn trước, đui khng c khả năng cầm nắm, mũi v hm hẹp, răng yếu, dạ dy kết ti, hoạt động phần lớn trn cy, thức ăn l l, quả, chồi cy. Hiện c 4 loi linh trưởng đặc hữu Việt Nam chưa tm thấy ở bất cứ nơi no khc trn hnh tinh gồm: Voọc Ct B, Voọc Mng trắng, Voọc Mũi hếch  v  Ch V chn xm.  

 

    a. Voọc Ct B: chỉ c tại quần đảo Ct B, Việt Nam. Thn mu đen, lng đầu v vai mu trắng vng. Chỏm lng trn đỉnh đầu tạo thnh mo nhọn với gốc lng vng nhạt, mt lng phớt xm, đui di mu đen, mặt ngăm đen khng c lng. Chiều di của đầu + thn độ 50cm, đui di độ 70cm. Sống thnh bầy đn từ 5 đến 15 con. Sinh sản từ thng 4 đến thng 10, mỗi lứa đẻ 1 con. Sống trong rừng cy, mỏm ni đ vi thuộc quần đảo Ct B, leo tro tốt, chạy nhảy đa nghịch trn cc mỏm đ ven biển. Đm ngủ trn vch đ vo ma nng v ngủ trong hang đ vo ma lạnh.
   Voọc Ct B kiếm ăn ngy hai buổi vo sng v chiều, trưa nghỉ trn cy. Thức ăn l chồi non v hoa quả.

 


Voọc Ct B

 

   b. Voọc Mũi Hếch: lớn nhất trong họ Voọc, bộ lng nu đen. Lng đầu v quanh mặt trắng nhạt. Khng c mo lng trn đỉnh đầu. Vng bụng, mắt, chi trước v chi sau c mu trắng nhờ, mảng lng trắng ny ko trm ra pha ngoi khuỷu tay. Đui di hơn thn. Chp mũi hếch ln trn. Vng trn quanh mắt mu trắng. Chm lng trn tai v trn cũng c mu trắng. Mi mu hồng.

 


Voọc Mũi Hếch ở H Giang.
 (Ảnh: FFI)


   Chiều di đầu v thn l 52 - 62 cm. Chiều di đui 58 - 88 cm. 
   Voọc Mũi Hếch sống theo đn, mỗi đn từ 7 - 20 c thể. Đầu đn l một con đực to khỏe c nhiệm vụ quản l v bo động cho cả đn khi gặp nguy hiểm, l loi kh nht nht, leo tro giỏi, c thể nhảy từ cy ny sang cy kia cch xa nhau 6m - 7m, ngủ trn cnh cy.
   Sống trong rừng cy cao trn đỉnh ni đất v trn ni đ.
   Ma sinh sản vo khoảng thng 10 - 12 . Từ thng 3-6 thường thấy con ci mang con non trước ngực.
   Thức ăn l quả, l non v hạt.
   L loi đặc hữu chỉ c tại Việt Nam: Tuyn Quang, Bắc Kạn, Yn Bi, Thi Nguyn , Quảng Bnh.

 

   c. Voọc Mng Trắng: đặc hữu chỉ c tại Việt Nam.
   Bộ lng mu đen. Đầu c mo lng hnh chp đen. Đm lng trắng trn m rộng vượt ln trn vnh tai. Mặt ngăm đen, khng c lng. Trn trn c một gờ lồi gắn liền với gờ lng my. Lng vng mng v đi trắng. Đui di.

 


   Voọc Mng Trắng c chiều di đầu v thn 47 - 56 cm. Chiều di đui 66 - 77 cm. Trọng lượng 6 - 7 kg.
  Chng sống theo bầy đn, mỗi đn từ 5 - 10 con.
  Ma sinh sản từ thng 12 đến thng 8 năm sau. Thời gian mang thai trung bnh l 196 ngy. Mỗi năm đẻ 1 lứa, mỗi lứa đẻ 1 con. 
   Voọc Mng Trắng hoạt động ban ngy, sống chủ yếu trn cy. Ma nng ngủ trong cc vch đ, ma lạnh ngủ trong hang. Kiếm ăn ngy 2 buổi vo buổi sng v buổi chiều, buổi trưa nghỉ, thức ăn l l, quả, chồi non.
 

    d. Ch V Chn Xm: sống theo đn từ 10 - 15 con.
  Đi chn di. Lng từ đầu gối đến mắt c c mu xm. Cc ngn tay v ngn chn c mu đen. Thn mu xm c trộn lẫn đen, trắng v xm. Cnh tay mu xm, c một vi đốm trắng trn cổ tay. Lng trn m ngắn c mu trắng. Da mặt mu trắng kem. Đui trắng c tm lng ở cuối. Vng hạ bộ mu trắng.

 

   Chiều di đầu v thn 52 - 62 cm. Chiều di đui 58 - 88 cm. Trọng lượng 7 - 12 kg. Ch V Chn Xm kh nht nht, sống trn cc tn rừng c độ cao lớn v trung bnh. Hoạt động kiếm ăn vo buổi sng. Ngủ đm trn cc cy gỗ lớn c tn rậm.
   Thức ăn của chng l l cy, cuống l, chồi non v cc loại quả rừng.
   L loi linh trưởng đặc hữu chỉ c ở Việt Nam tại Quảng Nam, Kon Tum , Bnh Định .

 

   e. Ch v chn nu hay Voọc ngũ sắc: l một loi khỉ đặc hữu của Việt Nam v Lo sống ở khu vực bắc Trường Sơn của Việt Nam từ Nghệ An xuống Kontum v nước Lo.

 

 

Ch v chn nu

 

   Ch v chn nu c cặp chn mu nu đỏ, hai cnh tay xm. Thức ăn ton l, thỉnh thoảng thm trichồi non v hoa, nn bộ tiu ha kh phức tạp để tiu được chất cellulose. Sống thnh bầy từ 4 - 15 con c khi ln đến 50 con, c một con đực lm chủ đn. Khi di chuyển, con dực đi đầu, ch v ci ở giữa v ch v non đi sau cuối, khi c biến thường rt m, nhưng nếu gặp đối thủ bất ngờ, chng ku h inh ỏi, leo tro nho nhc lm no động cả một gc rừng, bnh thường chng ngồi gần như bất động ăn l cy v bắt ch cho nhau.

 


Ch v chn nu l hoa khi

 

   Ch v chn nu với bộ lng c mu sắc sặc sỡ được Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thin nhin (WWF) đnh gi l hoa khi trong thế giới loi khỉ.

 

   3. Khỉ đột: l một chi linh trưởng thuộc Họ Người, ăn cy mọng nước, chồi non, sống trong rừng rậm Chu Phi, l giống to con nhất trong bộ linh trưởng hiện tại. DNA của khỉ đột giống người đến 99%, c họ hng rất gần với người chỉ sau tinh tinh. Khỉ đột cao từ 1,7m đến 2m khi đứng thẳng v nặng từ 180 kg đến 200 kg, đi bằng bốn chn, c thể đứng bằng hai chn, sống ở rừng nhiệt đới v cận nhiệt đới của Chu Phi.

   Họ hng gần nhất của khỉ đột l tinh tinh v con người, thường sống dưới đất, đi bằng bốn chn v chỉ đi bằng hai chn khi chuẩn bị đnh nhau. Về đm, chng ngủ trn cy, leo cy kh tốt.

 

Khỉ đột đực.

 

   Chng sống theo đn dưới sự chỉ huy của một con đực to khỏe nhất. Nhiệm vụ của con đực l lnh đạo v bảo vệ cả đn khỏi bị th dữ tấn cng. Khi bị đe dọa, con đực sẽ đứng thẳng người v dng 2 tay đấm thnh thịch vo ngực để cảnh bo trước khi chiến đấu. C tốc độ chạy khoảng 40 km/h. Chng ăn thực vật v t khi gy hại cho những con th khc. Con ci chỉ nặng bằng nửa con đực. Con đực trưởng thnh cao 1,7m đến 1,8m với sải tay 2,3m đến 2,6m.

   Khỉ đột biết cch ph bẫy của thợ săn. Khỉ đột, đười ươi, tinh tinh c khả năng nhớ cc sự kiện xảy ra từ những năm trước giống như người. Khỉ đột c chu kỳ kinh nguyệt hằng thng. Chng giao phối quanh năm. Chng c khả năng đứng thẳng v đi lại như một con người thực thụ.

 


Ch khỉ đột Ambam c thể đi lại
như con người.

 

   Ambam: thuộc giống khỉ đột năm nay đ 24 tuổi, nặng 220kg thường xuất hiện ở khu vực pha ty nước Anh.

   Khỉ đột thường cạnh tranh khốc liệt ginh khỉ ci, thậm ch c thể giết hại khỉ con hay những con khc trong nhm. Hầu hết khỉ đột đầu đn đều c khả năng dn xếp những tranh chấp ny bằng cch thị uy - đập tay ln ngực, ku gọi v go tht. Khỉ đột giao tiếp bằng nhiều tiếng ku khc nhau v cũng biết "hối hận".

 

   4. Tinh tinh: gồm tinh tinh thng thường v tinh tinh ln, ranh giới địa l giữa hai loi ny l sng Congo. Tinh tinh thng thường sống ở pha bắc sng Congo, tm thấy tại cc cnh rừng của Cộng ha Congo. Tinh tinh ln sống ở pha nam sng Congo, tm thấy tại cc cnh rừng của Cộng ha dn chủ Congo.

 

 
Sng Congo ở Phi chu.

   a. Tinh tinh thng thường: sống ở Ty v Trung Phi. Tinh tinh trưởng thnh cn nặng 40 kg đến 65 kg, cao 1,6m đến 1,3 m khi đứng thẳng. Thời gian mang thai 8 thng. Tinh tinh sơ sinh cai sữa khoảng ba năm tuổi, thường duy tr gần gũi với mẹ thm vi năm nữa, dậy th  ở độ tuổi ln 8 hoặc 10, v tuổi thọ khoảng 40 năm.

   Tinh tinh sống thnh nhm từ 15 đến 150 con, cc c thể đi kiếm thức ăn thnh nhm nhỏ hơn trong ngy. Sống trong một hệ thống cấp bậc nghim ngặt, con đực thống trị. Chng c thể sử dụng cc cng cụ để lấy mật ong, mối, kiến, cc loại hạt, v nước. Biết tạo gậy mi nhọn để chọt su, kiến ra khỏi lỗ nhỏ trn cy.


Tinh tinh thng thường

   b. Tinh tinh ln: Loi ny c chn tương đối di, mi mu hồng, mặt tối, chm đui thnh bi khi trưởng thnh, lng di trn đầu, sống ở pha nam sng Congo trong cc khu rừng ẩm của Cộng ha Dn chủ Congo ở Trung Phi (tinh tinh thng thường sống ở pha bắc của con sng Congo).

   Khc biệt giữa tinh tinh thng thường v tinh tinh ln: Tinh tinh thng thường ăn tạp, săn mồi bằng một đội qun gồm cc con đực, do con đực đầu đn dẫn đầu v c quan hệ cộng đồng rất phức tạp. Tri lại, tinh tinh ln ăn thực vật v c quan hệ tnh dục bừa bi. Tinh tinh ln c tay di hơn v đứng thẳng lu hơn. Tinh tinh ln theo chế độ mẫu hệ, con ci thống trị bằng cch hnh thnh cc lin minh v sử dụng tnh dục để chế ngự kiểm sot con đực. Tinh tinh ln b con gần nhất với con người.


Tinh tinh ln

Tinh tinh đực trưởng thnh c thể cn nặng độ 70 kg v cao độ 1,2m khi đứng thẳng, tinh tinh ci chỉ cn nặng 50 kg v cao 1m. Tuổi thọ 40 năm trong điều kiện nui nhốt.


Tinh tinh Wounda m tiến sĩ Jane Goodall
trước khi được thả về mi trường tự nhin.

(Ảnh: Jane Goodall Institute)

   Tinh tinh c thể học v truyền nhau thi quen mới. Từ lu việc quan st loi tinh tinh sống hoang d ở chu Phi đ chứng minh rằng tất cả cc cộng đồng tinh tinh khng c những tập qun hnh vi giống nhau. Tất cả khng dng những cng cụ giống nhau m những tập qun ny được truyền từ thế hệ ny sang thế hệ khc trong từng nhm.

 

   5. Đười ươi: chỉ thch nghi với nhiệt đới trn đảo Borno v Sumatra thuộc Indonesia l một chi thuộc họ Người thuộc bộ Linh trưởng ở chu , sống trn cy nhiều hơn trn mặt đất. Lng mu nu. L loi linh trưởng giống như con người rất thng minh, được xem l một trong những loi thng minh nhất trong cc loi động vật. Chng biết lm tổ cho mnh trong cc khu rừng nhiệt đới.


Đười ươi cho hổ con b.

   Trong tiếng M Lai, đười ươi c nghĩa l "người rừng" hay d nhn.

 

Đười ươi trưởng thnh c sải tay đến 2 mt. Đười ươi đực đứng thẳng trn hai chn cao 1 mt rưỡi, tay vẫn chạm đất. Tay v chn rất khoẻ, với cc đốt trn ngn c thể uốn cong vo để cầm nắm, đeo bm để đnh đu. Những con đười ươi đực c thể độc quyền sở hữu những đười ươi ci hng tuần.

 

   Cả đời gắn liền với cy cối, ăn, nghỉ v ngủ trn cy cổ thụ. Đm no cũng lấy những cnh cy c l rộng kết thnh tổ để ngủ qua đm v tr ẩn dưới những trận mưa ro nhiệt đới. Khi ăn uống khng cần xuống mặt đất v thức ăn của chng l hoa quả, cn trng, đọt l non v nước uống lấy từ những bọng cy.

 

   Đười ươi con chỉ c mẹ vừa l người nui dưỡng, vừa l người thầy của mnh. Đười ươi mẹ dạy con thuộc lng đường đi lại trong khu rừng, biết vo thời gian no quả g chn, mọc ở đu trong cnh rừng nhiệt đới nguyn sinh rậm rạp, đối ph những nguy hiểm gặp phải.

 

   Đười ươi ci gặp đười ươi ci khc th lm quen, trong khi 2 đười ươi đực gặp nhau lập tức thnh th địch h ht om sm vang xa đến 2km.

 

   Đười ươi ci thng minh c thức tự lập, mỗi ngy lm cho mnh một chiếc tổ mới bằng cnh v l cy, trong đời chng đ lm đến 30.000 chiếc tổ. Chng chẳng bao giờ đặt con xuống m đeo con trn lưng khi con cn nhỏ, nui con suốt 6-7 năm trời l loi nui con lu nhất trong tất cả cc loi trn Tri đất v khng bao giờ chịu rời con nn thường bị giết chết. Cn đười ươi đực th chẳng để g đến con ci.

   Đười ươi c tuổi thọ 35 đến 40 năm trong tự nhin, những con đực nặng trn 75 kg, con ci trung bnh 40 kg v cao 1m - 1,2 m.

   Đười ươi c thể nng vật nặng gấp nhiều lần sức nặng cơ thể chng.  

   Chng muốn giao tiếp với con người nhưng tiếc l khng pht triển được dy thanh v thanh quản.  Chng cũng c hiện tượng khủng hoảng tm l xuất hiện khi bước vo giai đoạn giữa của cuộc đời.

 

     6. Vượn:  Vượn: sinh sống trong cc rừng gi nhiệt đới v cận nhiệt đới từ đng bắc Ấn Độ tới Indonesia, bao gồm cc đảo SumatraBorneo v Java, kể cả miền Hoa Nam.

 


Mẹ con nh vượn. Ảnh: EAST.

   Vượn khc với cc loi khỉ dạng người loại lớn như tinh tinhkhỉ độtđười ươi v con người ở chỗ nhỏ con hơn, khng lm tổ. Chng giống cc loi khỉ thường hơn giống khỉ dạng người loại lớn. Vượn nhanh nhẹn uyển chuyển v cũng vượt trội hơn cc loi th khc khi chuyền cnh, đu từ cnh ny sang cnh khc cc xa tới 15 m với vận tốc cao tới 56 km/h, nhảy xa tới 8 m, đi khi đi bằng hai chn với hai tay giơ ln giữ thăng bằng. Bộ lng c mu nu, đi khi c đốm đen hay trắng. Vượn ton trắng rất hiếm. Một đặc điểm: vượn c khớp xương cầu ổ (ball and socket joint) ở cổ tay cho php khớp xương đ chuyển động theo hai trục, nh ờ thế chng đu chuyền trn cy cao rất nhanh v chnh xc. Tỷ lệ tay chn so với thn mnh của vượn cao hơn cc loi th khc nn tầm với của vượn kh di. Khoảng cch giữa ngn thứ nhất (ngn ci) v ngn thứ hai (ngn trỏ) cũng lớn, gip vượn nắm r ất chắc.

 

Vượn sống thnh đn. Mỗi đn chiếm cứ  một khu vực v sẵn sng bảo vệ lnh thổ bằng cch ku h hoặc ph trương. Tiếng vượn h c thể vang xa 1 km, thường l tiếng ku của cặp vượn phối ngẫu. Khi vượn h ring lẻ th đ l vượn đực ku h để tm bạn tnh, nếu ưa thch tiếng h, vượn ci sẽ tm gặp, kết thn rồi giao hợp. Thời gian giao hợp c thể ko di tới 3 ngy với nhiều lượt giao cấu.

 

   7. Kế luận:

   Khỉ v cc loi linh trưởng sống trong ni rừng hoang d phải đối diện từng giy từng pht với hiểm nguy chết chc đến từ d th, thin tai, dịch bệnh. Chnh con người cũng đ tận tnh gp phần tiu diệt chng bằng nhiều cch: săn bắn, ăn thịt, ph rừng, chặt cy, tn ph mi trường sống, xm phạm B Mẹ Thin Nhin đ từng bao đời cưu mang nui dưỡng chng.

 

   Lin đon Thế giới Bảo tồn Thin nhin (UICN) được thnh lập năm 1948 gồm 81 quốc gia, 113 tổ chức chnh phủ, hơn 850 tổ chức phi chnh phủ v gần 10.000 nh khoa học, chuyn gia của 181 quốc gia trn thế giới: vừa cng bố hiện c gần 200 loi mới được bổ sung vo Danh Sch Đỏ c nguy cơ tuyệt chủng. Trong đ, con người được xem l nguyn nhn trực tiếp hay gin tiếp đẩy cc loi đến bờ vực ny.

 

   Cc Chuyn gia Linh trưởng Quốc tế vừa nhm họp tại Singapore đ cng bố danh sch 25 loi linh trưởng ở Chu nguy cấp nhất, trong đ ở Việt Nam c 11 loi.

 

   Nh mi trường học R. Leakey cho biết: " Khỉ khng đui lớn (tinh tinh, khỉ đột, đười ươi), những b con gần nhất với loi người hiện đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng..."

 

   Con người đ từng than "đời l v thường" th khỉ v cc loi linh trưởng, những b con gần nhất với loi người chắc sẽ phải thốt ln trong đau thương thống thiết:

 

Đời l đại đại v thường!

Mịt m ct bụi tuyệt đường tồn sinh.

                                                                  

 

VINH HỒ Sưu tầm
Orlando 11/1/2016

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

 

    www.ninh-hoa.com

Trang XUN 2016- Văn Học Nghệ Thuật V Qu Hương