Ấy

Nguyễn Văn Thành

  

Nhân chuyến đi Pháp vừa qua, tôi may mắn gặp lại một đồng hương Ninh Hòa mà hơn 45 năm qua tôi chẳng có một tin tức gì về người ấy, chị Nguyễn Thị Tri. Chị vừa là một bạn học trường Trần Bình Trọng và cũng là người cùng xóm Rượu với tôi. Cả hai rời quê hương khá lâu, người ở bên Mỹ kẻ ở bên trời Tây, nhưng khi gặp lại chị sau một thời gian dài, tôi hết sức ngạc nhiên về giọng Ninh Hòa không nhạt phai của chị.

Ngạc nhiên đến độ, tôi phải thốt lớn:

- Tời “quơi”, chị còn giữ giọng Ninh Quà (Hòa) thừn tí (thuần túy)!

Trong lúc hàn huyên những chuyện buồn vui thời thơ ấu, tôi để ý đến vài cụm từ với giọng rặt Ninh Hòa, nhất là từ “ấy” được chị quen miệng “đệm” trong những câu đối thoại với tôi. Sự thản nhiên “ấy” của chị đã làm tôi nhớ lại từ “ấy” mà mấy đứa em gái Ninh Hòa của tôi cũng hay đệm trong lời nói khi mới đến Mỹ. Có lần tôi chọc giận đứa cháu gái con của bà chị họ ở Hòn Khói nhân lúc cháu vừa đến Mỹ. Cháu có giọng miền biển Ninh Hòa nặng trịch, mở miệng ra là pha “ấy”, nói cái gì cũng “ấy”, và làm gì cũng có “ấy” trong đó. Tôi cố tình chọc dai để cháu tôi nói nhiều với giọng Ninh Hòa cho tôi nghe, cho tôi nghe lại tiếng Ninh Hòa.

Thiết nghĩ, từ “ấy” biểu hiện nét đặc trưng của nền văn hóa riêng của dân tộc Việt Nam, đặc biệt phụ nữ miền quê hun hút hoặc miền biển Hà Liên và Hòn Khói dùng nhiều nhất. Trong phạm vi bài này, tôi muốn bàn về nghĩa của từ “ấy”, thanh lẫn tục, và vị trí của từ “ấy” trong Văn Học & Nghệ Thuật.

Nghĩa TỤC và THANH của chữ “ấy” trong Văn Chương:

Một thí dụ điển hình trong nghĩa tục của từ “ấy”:

- Mọi người đi ngủ hết rời (rồi), giờ chị em mình tha hồ “ấy” đi! (Lập lại nguyên văn lời của chị Tri).

Ở đây chữ “ấy” có ngụ ý “ôn về chuyện trường lớp bạn bè và thầy cô” mà người nghe là tôi mới hiểu rõ câu chuyện đã được dự định trước giữa tôi và chị Tri sau khi mọi người đi ngủ.

Chị giải thích giọng Ninh Hòa mình thì như vậy đó nhưng tại người nghe dịch sái nghĩa rồi nghĩ bậy.

Nghĩa thanh của từ “ấy” trong bài thơ thất ngôn sau đây của một cố nhân nào đó đã tặng chị Tri, được chị ngâm cho tôi nghe:

Hôm ấy anh đi nắng vỡ đầu
Tìm em mà chẳng thấy em đâu
Trưa buồn phố vắng đìu hiu quá
Bất kiến giai nhân vạn cổ sầu.

Một dịp khác, trong khi nói chuyện điện thoại với anh Phan Ðông Thức về lối viết thư pháp, anh có nói: Anh hay viết “ấy”, rồi cả hai ôn lại chuyện ngày xưa về “lỗ lở “ linh thiêng gần Phong Phú, nơi có một cô gái rớt xuống sông Dinh và chết đuối, anh nói với tôi: Bây giờ nó “ấy” rồi! Nghĩa ở đây “lỗ lở” ngày nay đã không còn nữa, đó chính là ý của anh Thức muốn nói. Cũng như chị Tri và tôi, anh Thức quen giọng nói Ninh Hòa pha trộn “ấy” trong lời nói. Anh đã không biết rằng tôi đang muốn tiếp xúc với anh, với người Ninh Hòa để kiểm chứng từ “ấy” mà người Ninh Hòa hay nói.

Có thanh có tục, do đó vấn đề chỉ tùy thuộc vào người nghe suy diễn.

Vậy thế nào là thanh và tục của từ “ấy” ?

Bàn về khía cạnh “tục”, những người với đầu óc phong phú hoặc lãng mạn, thoạt nghe, đã liên tưởng đến nghĩa tục, nói nôm na cái “ấy” (của quý) ... của đàn bà. Do đó, nếu người nghe nghe không quen tai hoặc người nghe mắc bệnh dị ứng về cái “ấy” hoặc người nghe không phải là người Ninh Hòa hoặc không từng sống ở Ninh Hòa thì họ có thể khó chịu vì họ cho rằng chị Tri hoặc anh Thức đã nói tục hoặc có ẩn ý tục trong lời nói. Trái lại, những người thâm thúy văn chương, yêu ngôn ngữ thì không nghĩ là tục, họ cho là thanh, nghĩa là một cách nói tắt vậy thôi. Những người này đổ lỗi cho những người khác đã nghĩ quá bóng bẩy, mờ ám, đen tối...

Một thí dụ khác trong đó từ “ấy” được dùng, tôi xin lưu ý từ “trễ” cải âm thành “trỡ” và “thôi rồi” thành “thơi rời”.

Hai đứa bạn gái với nhau có tên Lan và Hoa. Hoa bảo Lan:
- Lan mau lên đi, không khéo “trỡ” giờ !
Hoa sực nhớ:
- Ồ, “thơi rời”, chết mẹ tới giờ “rời”. Nè, bồ ráng chờ tao một chút, tao phải đi “ấy” một cái đã !

Từ “ấy” trong câu trên hàm súc việc đi “tiêu” hoặc đi “tiểu” hoặc cái gì đó mà cá nhân Hoa đã quên, chẳng hạn việc ăn cơm, uống nước, thay quần áo, việc chào hỏi, thăm viếng ai đó... Ðó là chuyện riêng của Hoa đã quên trước khi đi cùng Lan.

Một hôm nọ trời mưa, Lan nói với Hoa:
- Mưa miết không sửng mày, thằng kép của tao chắc chờ đến tối mưa sửng mới tới “ấy” tao.

Mới nghe, từ “ấy” trong câu này ẩn chứa chuyện trai gái gần nhau như “rơm gần lửa” là chuyện “tục” thường tình. Tuy nhiên, từ “ấy” có thể chứa đựng nhiều sự việc khác xảy ra nhưng chính Hoa là người nghe có thể không hiểu Lan muốn nói gì và chàng kép của Lan có ý định “ấy” như thế nào với bạn mình.

Lần khác, Hoa tâm sự với Lan nên quan tâm dòm ngó các em trai và gái đang tuổi dậy thì:
- Chuyện “ấy” xảy ra bất cứ lúc nào nếu các em trai và gái của tao và mày không được giáo dục kỹ lưỡng.

Chuyện “ấy” xảy ra có thể được hiểu là chuyện “tục” cũng như “thanh”, hiểu nghĩa nào cũng đúng hết. Tôi đồng ý rằng, lời nói chính là phương tiện biểu lộ truyền thông cùng hành động. Như vậy, thế nào là tục? là thanh ?

Nếu người nghe nhậy cảm về chuyện “tục” thì vấn đề “tục” sẽ nảy sinh ra trong đầu óc họ. Và họ cho rằng nói tục với người khác, nhất là giữa chốn đông người là không nên, là không tôn trọng họ. Nhưng có lẽ đó là phong tục của người Ninh Hòa, đặc biệt đàn bà và phụ nữ pha “ấy” trong lời nói thường hơn đàn ông, nếu không nói là quen miệng hoặc lạm dụng nhiều hơn. Tôi thành thật xin lỗi quý bà nhưng phải công nhận sự thật như vậy. Trong những câu chuyện xã giao hàng ngày ở Ninh Hòa, mẹ nói với con, vợ nói với chồng, bà nói với cháu...từ “ấy” luôn được nhắc đến nhưng không có nghĩa là mấy bà hay người Ninh Hòa nói tục, hoặc họ cần phải nói tục và cũng không có nghĩa là họ ám chỉ cái “ấy” kín đáo của người phụ nữ.

Người Ninh Hòa là vậy, vì do thói quen nên nói gì, thốt gì cũng thường “phụ đề” từ “ấy” trên đầu môi chót lưỡi, nhiều lúc họ không tin rằng chính họ đã nói hay phát ngôn từ “ấy” trúng chỗ hoặc không trúng chỗ, và vô tình làm người nghe ngượng ngịu nghĩ “tục”.

Nói tục, chưởi tục có cố ý lại là một chuyện khác, thường biểu lộ một tâm lý, một sự tức bực, giận dữ một chuyện gì đó tức đến độ như “tức nước vỡ bờ”, thành thử nói tục cho đã giận. Ai ai cũng vậy, bất cứ dân tộc nào trên thế giới cũng vậy, chỉ trừ những bậc đạo đức, những thầy tu hành có chân tu tuyệt đối, đều văng tục, chưởi tục.

Trong thi văn, chúng ta hãy nghe thi sĩ Hồ Xuân Hương mà người đời còn gọi là bà Chúa thơ Nôm đã muợn từ “ấy” để nhấn mạnh, để ám chỉ hoặc để tô màu sắc cho bài thơ thật thâm thúy của mình mang hai nghĩa đen và trắng. Bà dụng từ “ấy” để chỉ định vai trò “ấy” thanh lẫn tục, đọc nghe thắm thía vô cùng. Chúng ta hãy đọc các bài thơ thất ngôn sau đây của bà:


Trách Chiêu Hổ

Này này chị bảo cho mà biết
Chốn ấy hang hùm chớ mó tay...

Giếng Nước

Ngõ sâu thăm thẳm tới nhà ông,
Giếng ấy thanh tân, giếng lạ lùng.
Cầu trắng phau phau đôi ván ghép,
Nuớc trong leo lẻo một dòng thông!
Cỏ gà lún phún leo quanh mép,
Cá giếc le te lách giữa dòng.
Giếng ấy thanh tân ai đã biết?
Ðố ai dám thả nạ rồng rồng

Vịnh Cái Quạt II

Mười bảy hay là mười tám đây?
Cho ta yêu dấu chẳng rời tay.
Mỏng dầy chừng ấy chành ba góc,
Rộng hẹp dường nào cắm một cây.
Càng nóng bao nhiêu càng muốn mát,
Yêu đêm chưa phỉ lại yêu ngày.
Hồng hồng má phấn duyên vì cậy,
Chúa dấu vua yêu một cái này.

Ðánh Cờ

... Quân thiếp trắng, quân chàng đen,
Hai quân ấy chơi nhau đà đã lửa.
Thoạt mới vào chàng liền nhảy ngựa,
Thiếp vội vàng vén phứa tịnh lên....


Tuy thất bại và chán chường sự đời nhưng Trần Tế Xương đã đặt chữ “ấy” rất thanh tao trong hai bài thơ thất ngôn sau đây:

Ba Thứ Lăng Nhăng ...
Một trà, một rượu, một đàn bà,
Ba thứ lăng nhăng nó quấy ta .
Chừa được thứ nào hay thứ ấy,
Có chăng chừa rượu với chừa trà !

Đùa Ông Phủ

Tri phủ Xuân Trường được bốn niên,
Nhờ Giời hạt ấy được bình yên.
Chữ "y", chữ "chiểu" không phê đến,
Ông chỉ phê ngay một chữ "tiền".

Thi sĩ Nguyễn Khuyến đã dùng chữ “ấy” tình tứ hơn diễn tả về sự nóng nực của mùa hè trong bài thơ ngũ ngôn “Đêm Mùa Hạ” sau đây:

Tháng tư đầu mùa hạ,
Tiết trời thật oi ả.
Tiếng dế kêu thiết tha,
Đàn muỗi bay tơi tả.
Nỗi ấy biết cùng ai ?
Cảnh này buồn cả dạ
Biếng nhắp năm canh chầy,
Gà đà sớm giục giã.

Ông còn ray rức hơn với từ “ấy” trong bài thất ngôn “Xuân Nhật Thị Chư Nhi”:

Tuổi thêm thêm được tóc râu phờ
Nay đã năm mươi có lẻ ba !
Sách vở ích gì cho buổi ấy ?
Áo xiêm nghĩ lại thẹn thân già.
Xuân về ngày loạn còn lơ láo,
Người gặp khi cùng cũng ngất ngơ.
Lẩn thẩn lấy chi đền tấc bóng ?
Sao con đàn hát vẫn say sưa.

Thi sĩ Tố Hữu đậm đà với chữ “ấy” trong bốn câu thơ thất ngôn sau đây:

Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ
Mặt Trời chân lý chói qua tim
Hồn tôi là một vườn hoa lá
Rất đậm hương và rộn tiếng chim

Hồi còn học ở trường Trần Bình Trọng, tôi đã nghe hai câu nổi tiếng truyền tụng trong đám học trò:

Cái thuở ban đầu lưu luyến ấy
Ngàn năm hồ dễ mấy ai quên!

Trong Thi Tập của Vinh Hồ, từ “ấy” cũng được tác giả nặng lòng dùng đến để gọi tên sông Dinh quyến luyến:

...Sông Dinh, sông Lốt, tên sông ấy
Ai đặt chi hai để nặng lòng.

Chị Ðoàn Thủy Tiên cũng đã dùng từ “ấy” trong bài “Mùa Hè Năm Ấy” tạo cho người nghe có một cảm giác thật êm đềm, thanh tịnh của cảnh chùa:

...Mùa hè năm ấy Trời trong
Tôi và các bạn thong dong đến chùa...

Võ Đông Điền cũng đã bâng khuâng người em gái, thắc mắc ngày ấy trong bài thơ “Bất Chợt Nhìn Nhau”:

...Một chút xa xôi
Một chút bồi hồi
Sao không như ngày ấy
Ngày em tròn hai mươi tuổi
Sao không như ngày ấy
Để anh mãi còn đôi mươi.

Hồn người đọc cảm thấy xao xuyến với những người con gái bên kia ấy trong mấy câu thơ đượm tình của nhà thơ Trúc Ly:

"Tôi đứng bên nầy bờ dĩ vãng
Thương về con nước ngại ngùng xuôi
Những người con gái bên kia ấy
Ai biết chiều nay có nhớ tôi
Tôi muốn hôn bằng môi của em
Mùa thu tha thiết nắng hoe thềm."

Thời xa xưa, Nguyễn Trãi là đại thần nhà Hậu Lê một hôm đi dạo phố Kinh Kỳ, trong lúc Nguyễn Thị Lộ là cô gái bán chiếu xinh đẹp ở Tây Hồ, tức là Hà nội ngày nay. Thấy gái đẹp, Nguyễn Trãi thả lời ong bướm:

Ả ở đâu nay bán chiếu gon
Chẳng hay chiếu ấy hết hay còn
Xuân thu nay độ bao nhiêu tuổi
Đã có chồng chưa, được mấy con

“Ấy” trong “Gái Hồng Nhan” của Nguyễn Quý Tân cũng đậm đà hương yêu:

Thấy gái hồng nhan bỗng chốc mà
Hỏi thăm cô ấy chửa hay đà
Hình dung yểu điệu in như thể
Diện mạo phương phi ngó tưởng là
Ăn mặc ra tuồng người ở chốn
Nói năng phải lẽ giống con nhà
Ước gì ta được mà ta để
Ta để đem về để nữa ta

“Ấy” cũng đã đi sâu vào thơ nhạc trong:

 Hai Sắc Hoa Ti-Gôn ví von chuyện tình của T.T.Kh do ca sĩ Hoàng Oanh phát hành đĩa nhạc CD tại hải ngoại:

...Người ấy thường hay vuốt tóc tôi
Thở dài trong lúc thấy tôi vui
Bảo rằng: "Hoa dáng như tim vỡ
Anh sợ tình ta cũng vỡ thôi!"...

Thuở “ấy” có “Chuyện Tình Lan và Điệp” quá ư bi lụy được diễn tả qua giọng hát đầy quyến rũ của nữ ca sĩ Trúc Mai mà tôi đã nghe khi còn ở Việt Nam:

Thuở ấy Điệp vui như bướm trắng
Say đắm bên Lan
Lan như bông hoa ngàn
Thương yêu vô vàn
Nguyện thề non nước sẽ không hề lìa tan.

“Ngày Ấy Mình Yêu Nhau” được trình bày song ca qua giọng ca truyền cảm “đầy học trò” của Giáng Thu và cao vút của Chế Linh:

Ngày ấy cây si anh trồng ngay lối đi
Tỏ tình nghe anh nói, cúi đầu em cắn môi
Chồng hiền như con gái, cưới vợ xinh quá đi thôi
Hàng xóm ra xem cứ khen hoài....

 Hôm “ấy anh đi nghe réo rắc trong “Hai Kỷ Niệm, Một Chuyến Đi” do con nhạn trắng Gò Công, ca sĩ Phương Dung độc diễn:

Hôm ấy anh đi, mình với mình vừa quen
Đôi ta thường nói rằng
Tình yêu như tờ áo trắng
Như nước êm trôi giữa dòng ...

Chẳng những thế, “Ấy” cũng đã đi vào điện ảnh trong phim:

 “Người Cô Đơn” do cặp tài tử Vân Hùng và minh tinh Thanh Nga thủ vai chính trong cuộc tình éo le và ngang trái, buồn đến rơi nước mắt :

Ô kìa trời xanh mây trắng
Ao dưới cầu có đóa hoa sen
Ô tình ta như nồng thắm
Ấy ! Ấy ! Tình ta với mình

(nhạc của Hoàng Thi Thơ)

Ngay cả trong làng cải lương, “ấy” cũng đã có mặt. Cố nghệ sĩ Thanh Hương đã từng có giọng hát thật “mùi” làm cảm động biết bao thính giả trong 6 câu vọng cổ với tựa “Cô Bán Đèn Hoa Giấy”:

- Năm ấy em vừa lên 14 tuổi
Quả tim non chưa biết rộn ràng
Cứ mỗi độ mai vàng nở nhụy báo Xuân sang

Là mỗi độ em mang đèn ra chợ bán, khách du Xuân tấp nập ở ven...đường. Em tựa thân cây dừa bên sông lạnh để rao hàng. Mái tóc em chấm ngang vai em chưa biết cài suôn sẻ, em chưa biết niềm sầu mộng yêu thương....

Chữ “ấy” đã làm nỗi bật những câu tục ngữ ca dao, đã để lại cho đời những tác phẩm bất hủ.

Ai đi đâu ấy hỡi ai
Hay là trúc đã nhớ mai đi tìm
Tìm ai như thể tìm chim
Chim bay biển Bắc, đi tìm biển Đông

Anh đi đường ấy xa xa
Để em ôm bóng trăng tà năm canh
Nước non một gánh chung tình
Nhớ ai ai có nhớ mình hay chăng

Cô ấy mà lấy anh này
Chẳng phải đi cấy đi cày nữa đâu
Ngồi trong cửa sổ têm trầu
Có hai con nhỏ đứng hầu hai bên

Đêm qua nguyệt lặn về Tây
Sự tình kẻ ấy, người đây còn dài
Trúc với mai, mai về trúc nhớ
Trúc trở về, mai nhớ trúc không
Bây giờ kẻ Bắc, người Đông
Kể sao cho xiết tấm lòng tương tư

Đồn rằng quan tướng có oai
Cưỡi ngựa một mình, chẳng phải vịn ai
Vua khen rằng: "Ấy, mới tài"
Ban cho cái áo, với hai quan tiền
Đánh giặc thì chạy trước tiên
Xông vào trận tiền, cởi khố giặc ra
Giặc sợ giặc chạy
Trở về gọi mẹ mổ gà khao quân

Gà đen chân trắng, mẹ mắng cũng mua
Gà trắng chân chì, mua chi giống ấy

Hôm qua tát nước đầu đình
Bỏ quên chiếc áo trên cành hoa sen
Em được thì cho anh xin
Hay là em để làm tin trong nhà
Áo anh sứt chỉ đường tà
Vợ anh chưa có, Mẹ già chưa khâu
Áo anh sứt chỉ đã lâu
Mai mượn cô ấy về khâu cho dùm
Khâu rồi anh sẽ trả công
Mai mốt lấy chồng anh sẽ giúp cho
Giúp em một thúng xôi vò
Một con lợn béo, một vò rượu tăm
Giúp em đôi chiếu em nằm
Đôi chăn em đắp, đôi tằm em đeo
Giúp em quan tám tiền cheo
Quan hai tiền cưới, lại đèo buồng cau

Mua trâu, cưới vợ, làm nhà
Cả ba việc ấy đều là khó thay

Rèm xưa ba bức mành manh
Mắt cô thế ấy tu hành được đâu

Sông Mơ, sông Mận, sông Đào
Ba ngọn sông ấy chảy vào sông Ri
Em yêu anh bụng đã phát phì
Thuốc thang đâu khỏi anh thì chữa thôi
Yêu anh dễ đứng khó ngồi

Bao giờ cho đến tháng mười
Ta đem liềm hái ra ngoài ruộng ta
Gặt hái ta đem về nhà
Phơi khô, quạt sạch ấy là xong công

Tình cờ bắt gặp nàng đây
Hỏi rằng duyên ấy tình này ra sao
Cái gì là mận, là đào
Cái gì là ngãi tương giao với nàng


Trong văn xuôi, chữ ấy được nhà văn Thanh Tịnh dùng để tả về cảnh sương thu ở một buổi mai hôm ấy:

"Buổi mai hôm ấy, một buổi mai đầy sương thu và đầy gió lạnh, mẹ tôi âu yếm nắm tay tôi, dẫn tôi đi trên con đường làng dài và hẹp."

Tôi không thể nào quên được những cảm giác trong sáng ấy nảy nở trong lòng tôi như mấy cành hoa tươi mỉm cười giữa bầu trời quang đãng.

Những ý tưởng ấy tôi chưa lần nào ghi lên giấy, vì hồi ấy tôi không biết ghi và ngày nay tôi không nhớ hết. Nhưng mỗi lần thấy mấy em nhỏ rụt rè núp dưới nón mẹ lần đầu tiên đến trường, lòng tôi lại tưng bừng rộn rã.

Lần ấy trường đối với tôi là một nơi xa lạ. Tôi đi chung quanh các lớp để nhìn qua cửa kính mấy bản đồ treo trên tường. Tôi không có cảm tưởng gì khác là nhà trường cao ráo sạch sẽ hơn các nhà trong làng.”

Như vậy, dù người nghe có đầu óc lãng mạn, nghĩ sái từ “ấy” thốt ra bằng lời nói rồi cho là tục nhưng ngôn ngữ Việt Nam không chối bỏ từ “ấy” đặc trưng phát ra trong dân gian, nhất là người dân Ninh Hòa. Nếu cứ cho là tục thì thơ của thi sĩ Hồ Xuân Hương sẽ không tồn tại và lưu truyền đến hậu thế. Những đề tài được bà diễn tả nghĩ là tục, nhưng bà biết kỹ thuật cấu tạo thơ tài tình chứa đựng thanh lẫn tục. Khi đọc lên người ta cảm nhận tính chất văn chương hơn là phàm tục và vì luân lý đạo đức không dám nói ra, nên thơ của bà vẫn được người đời ưa chuộng.


KẾT LUẬN:

Tóm lại, từ “ấy” không chỉ, một đôi khi được hiểu theo nghĩa “tục” nhưng “ấy” còn đóng một vai trò quan trọng trong kho tàng văn chương như nói lái, ẩn dụ, lời thanh ý tục.... và nghệ thuật.

Tôi có một vài phân biệt về cách dùng của từ “ấy” như sau:

(1) Thời gian mơ hồ hay xác định:
Thuở ấy, hôm ấy, chiều hôm ấy, trưa ấy, sáng hôm ấy, tối hôm ấy, bữa ấy, đêm ấy, năm ấy, ngày ấy, tháng ấy, khi ấy, dạo ấy, từ độ ấy, trong lúc ấy, ....

Hôm ấy, mưa tầm tã và gió bão bùng, em nằm mơ thấy sông nước mùa thu dao động. Em giật mình tỉnh giấc, anh ôm chặt em trong vòng tay rồi khẻ bên tai em: “Anh yêu em suốt đời”. Từ lúc ấy, em an tâm có những giấc ngủ thật bình yên!

Bỏ thuyền, bỏ bến, bỏ dòng trong
Cô lái đò kia đi lấy chồng.
Vắng bóng cô em từ dạo ấy
Để buồn cho những khách sang sông" - trích trong bài “Cô Lái Ðò” của Nguyễn Bính

(2) Số lượng, dung tích:
Chừng ấy, ngần ấy, bấy nhiêu ấy, giá ấy, cỡ ấy, kiểu ấy ...

Thôi thì thôi nhé có chừng ấy thôi - Phạm Duy phổ nhạc.

Thường thì vũ phu gặp ác phụ vì nồi nào úp vung ấy

Bày khéo thú vui non nước đủ,
Tây Hồ giá ấy dễ đâu so !

Trích trong bài “Cảnh Tây Hồ” - Khuyết Danh

(3) Nơi chốn, địa danh:
Nơi ấy, chốn ấy, chỗ ấy, ...

Nơi chân Trời xa xôi ấy, anh còn nhớ đến người xưa ấy?

(4) Người:
Cô ấy, anh ấy, thằng ấy, chị ấy, bà ấy, ông ấy, con ấy, người ấy, ...

Nghèo không là cái tội nhưng người con gái bạc bẽo ấy đã quay mặt chê tôi.

(5) Nhấn mạnh, thay thế, chỉ định:
Cái ấy, con vật ấy, điều ấy, trong chiều hướng ấy, thứ ấy, vị ấy...

Dòng sông Dinh ấy đã cuốn biết bao nhiêu kỷ niệm và chôn vùi ngoài biển Ðông.

Ðời là thế ấy người ơi!

Nợ tiền nợ bạc còn cơ trả
Cái nợ văn chương ấy...vậy mà - ca dao, tục ngữ

Lục dục là 6 điều ham muốn, theo nhà Phật, gọi là Lục Căn, ấy là: Mắt, Tai, Mũi, Lưỡi, Thân, và Ý.

Ðàn bà con gái hiền phải có đủ "Tứ Đức", ấy là "Công, Dung, Ngôn, Hạnh"

Con tưởng việc gì, chứ việc ấy thì ba không phải lo!

Nắng Sài Gòn anh đi mà chợt mát
Bởi vì em mặc áo lụa Hà Đông
Anh vẫn yêu màu áo ấy vô cùng - Nguyên Sa

(6) “Ấy” được dùng để cắt ngang một câu, thí dụ:

- Ấy ! Ấy ! cô đừng hiều lầm tôi chứ !

(7) “Ấy” còn dùng để diễn tả một hành động, hay ý nghĩ một câu chuyện hoặc kết thúc một câu nói:

- Ấy ! Ấy ! tình ta với mình – Hoàng Thi Thơ

Nữ thi sĩ Hồ Xuân Hương dùng “Ấy” có ý nghĩa thật mới lạ trong:

Ấy thương quân tử thương là thế,
Há dám thương đâu kẻ có chồng. –trích trong bài “ Thương” của Hồ Xuân Hương

Ấy ai thăm ván cam lòng vậy,
Ngán nỗi ôm đàn những tấp tênh. –trích trong bài “ Tự Tình III" của Hồ Xuân Hương


Ðể kết luận, chúng ta hãy nhìn vị trí của từ “ấy” bao hàm nhiều ý nghĩa khác nhau vừa thanh vừa tục trong thí dụ sau:

Ðêm ấy, tại khu vườn ấy, thắng chó ấy, nó đè nó ấy em, em la lên, cả xóm ấy chạy lại, bắt nó lên xã ấy nhốt 3 ngày. Ấy vậy mà khi ra trước tòa nó vẫn cứ chối leo lẻo không nhận tội ấy của nó.

Dù tục hay thanh, từ “ấy” cũng là một thành phần quan trọng trong ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam. Bất cứ dân tộc nào hay văn chương nào cũng có tục, không riêng gì người Ninh Hòa, mà chỉ có hành động tục trước công chúng mới đáng quan tâm.
 

  

Nguyễn Văn Thành
Giữa tháng 5, 2004