P H Ư Ơ N G   N G Ữ   N I N H   H Ò A

Nguyễn Văn Thành

Phần 19:
 

Chữ Hán được phổ biến tại nước ta như thế nào?

Đầu tiên, sau khi Triệu Đà chiếm được nước Âu Lạc (tên nước Việt Nam lúc đó), rồi sáp nhập với một phần đất Quảng Đông và Quảng Tây lập nên nước Nam Việt, hoàn toàn không phụ thuộc vào Trung Hoa. (Hiện nay ở Quảng Đông có di tích của các vua họ Triệu vì rằng Phiên Ngung là kinh đô của nước Nam Việt thuộc tỉnh Quảng Đông). Nhiều người Việt Nam khi đi du lịch Trung Hoa đã đến thăm đền thờ của các vua Triệu (vua nước Nam Việt ta) tại Quảng Châu Loan tỉnh Quảng Đông, đã thấy tận mắt các xác ướp của các vua nhà Triệu với kỹ thuật rất cao khác hẵn với kỹ thuật hiện tại. Điều này chứng tỏ nền văn minh của khoa ướp xác của nước Nam Việt ta thời đó.

Vì Triệu Đà là một vị tướng của nhà Tần và lúc đó nước ta chưa có chữ viết chánh thức nào cả cho nên Triệu Đà đã dùng chữ Hán trong việc cai trị và tiếp tục cho đến lúc nước ta độc lập dưới thời Ngô Quyền, nhà vua vẫn dùng chữ Hán.

Kể từ đó, chữ Hán càng ngày càng được phổ biến trong những người cộng tác với nhà Triệu như các quan triều đình hoặc các quan địa phương. Điểm quan trọng là tuy học và viết chữ Hán nhưng các nhà trí thức của ta đã mượn chữ Hán làm giàu tiếng Việt, không chịu nói tiếng Tàu, họ đọc theo lối Việt hầu tránh cho việc bị đồng hóa với người Tàu.

Ngoài việc dùng chữ Hán để chuyển mệnh lệnh của vua đến các quan địa phương, các vị trí thức này, ta gọi là nhà Nho, đọc lịch sử và thơ văn của Trung Hoa và cũng theo cách đó làm văn thơ bằng chữ Hán, một nền tảng cho chữ Nôm sau này.

Ngoài các vị quan trong triều, các vị tăng sĩ vì nhu cầu tìm hiểu Phật Giáo cho nên đã cố công đọc các Kinh Phật được mang từ Trung Hoa vào Việt Nam.

Còn một ít các văn sĩ Việt Nam có thể dùng chữ Hán để viết văn hoặc ghi gia phả, cụ thể là khi nhà Trần chiếm được ngôi của nhà Lý, đã lập mưu giật sập chết rất nhiều các thân thích của vua triều Lý, do đó có một nhóm tướng sĩ thuộc nhà Lý không chịu dưới quyền nhà Trần vì sợ bị tiêu diệt cho nên đã dùng tàu vượt biển sang tỵ nạn tại Cao Ly (Hàn Quốc) năm 1226. Vị tướng lãnh cầm đầu đạo quân này chính là Hoàng tử Lý Long Tường con của vua Lý Anh Tông. Cũng nên nhắc lại, vị tướng này của ta đã giúp nước Cao Ly tổ chức đánh thắng quân Mông Cổ năm 1253. Về sau, một dòng dõi của nhà Lý là nguyên Tổng Thống Lý Thừa Vãn đã từng sang Việt Nam để nghiên cứu nguồn gốc tổ tiên của mình.

Để tuyển lựa những người làm quan, các vua đời Lý, đời Trần, đời Lê v.v.. đã mở các khoa thi chọn nhân tài bổ nhiệm vào các chức quan của triều đình và địa phương. Việc tuyển lựa các đề tài cho đề thi nhắm vào mục tiêu phục vụ cho chế độ vương quyền, nên những đề tài thường ra được trích trong lịch sử, mới đầu ở Trung Hoa rồi đến Việt Nam, cốt sao làm sáng tỏ chính nghĩa của nhà vua và đề cao những người trung thành với nước với vua và thường trích trong Tứ Thư và Ngũ Kinh cho các kỳ thi Hương, Hội, Đình trong các triều vua Việt Nam. Những sách này cốt dạy văn chương, thi phú và cách đối xử trong xã hội thế nào cho phải đạo gồm những căn bản: yêu tổ quốc, trung thành với vua, đối xử thuận hòa trong đạo vợ chồng, anh em và có hiếu với cha mẹ.

Tứ Thư: gồm 4 quyển sách lớn: Đại học, Trung dung, Luận ngữ, Mạnh Tử.

Ngũ Kinh: gồm có: Thi, Thư, Dịch, Lễ Ký, Xuân Thu. Liệt kê lịch sử các đời vua của Tàu, trong đó có chính sách cai trị và kinh nghiệm cai trị của dân và vua.
 

Nhưng trước khi học Tứ Thư và Ngũ Kinh, một số vốn căn bản tối thiểu  Hán Vãn cần phải có. Số vốn này được cung cấp bởi Tam Tự Kinh, đó là quyển sách dạy chữ Hán đầu tiên có khoảng 3000 chữ và mỗi câu có 3 chữ.

Ta có thể trích 10 câu nhập môn của Tam Tự Kinh để tìm hiểu và giải thích vài câu điển hình có ý nghĩa như sau:

Nhân chi sơ :
Người mới sinh ra đời

Tánh bổn thiện:
Tánh vốn lành

Tánh tương cận:
Tập gần nhau - Tánh sống chung hòa bình với người khác, với cộng đồng....

Tập tương viễn:
Tập xa nhau.

Ấu bất học:
Lão hà vi :
Trẻ không học già làm gì.

Chờ già mới đi học thì đã trễ, cho dù là học nghề, mới mong trở thành người hữu dụng. Già đi học chỉ thỏa mãn trí óc và tìm tòi của mình mà thôi chứ không hành được nữa, về hưu thì đâu còn góp phần gì cho xã hội được nữa.

Ngọc bất trác:
Bất thành khí:
Hòn ngọc gốc từ đá mà ra, nếu không đẽo gọt, thì không thành vật quý giá.

Nhân bất bọc:
Bất tri lý:
Không học ắt không hiểu lý lẽ và lẽ phải đối xử ở đời, với gia đình, và xã hội.

Còn vô số câu không nằm trong Tam Tự Kinh, chẳng hạn:

Tiên học lễ:
Hậu học văn:
Phải học cách đối xử với mọi người trước hết cho hợp với đạo đức, thí dụ đối xử kính trọng người già, ba má, thầy cô giáo và người xung quanh. Đó là cách xã giao quan trọng tối cần trước khi đề cập đến văn chương và chữ nghĩa.

Nếu chỉ biết việc học thôi mà không biết đối xử với mọi người, khinh rẽ cha ông hoặc người xung quanh thì chỉ có tài mà vô hạnh, kém đạo đức.

Ta cũng cần kể một áng văn bằng chữ Hán của một vị Đại Tướng Việt Nam, Lý Thường Kiệt như sau đây:
 

 

Lý Thường Kiệt:

Nam Quốc sơn hà Nam Ðế cư
Tiệt nhiên định phận tại thiên thư
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm ?
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư !

Bốn câu thơ trên mượn chữ Hán nhưng khi chuyển âm hoàn toàn bằng tiếng Việt làm cho người Tàu nghe không hiểu. Bài thơ này được xem như là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên trong lịch sử dân tộc xuất hiện năm 1077 giữa lúc Lý Thường Kiệt phá quân Tống.

Nam Quốc Sơn Hà Nam đế cư:
Nước Việt Nam thì vua Việt Nam ở

Tiệt Nhiên Ðịnh Phận Tại Thiên thư :
Điều này đã được sách của Thượng Ðế định sẵn

Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm ?
Tại sao lại chống mệnh Trời xâm lăng nước tôi.

Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư !
Nếu chống mệnh Trời chỉ bị bại mà thôi.

 

Nguyễn Văn Thành
Đầu tháng 10/2004
(còn tiếp)