P H Ư Ơ N G   N G Ữ   N I N H   H Ò A

Nguyễn Văn Thành

  

Phần 26 - KẾT LUẬN
 

Người Ninh Hòa trong số những người Việt trên bước đường Nam Tiến do chúa Nguyễn lãnh đạo, đã tiếp xúc và lai giống với người Hời, người Mã Lai…, và các dân tộc thiểu số khác như người Thượng (Đê)… và nhất là ảnh hưởng bởi tiếng Pháp trong suốt hơn 80 năm nước Việt Nam ta bị nước này đô hộ. Người dân Ninh Hòa đã vay mượn và tự sáng tạo cho mình những chữ ngắn gọn, giản dị và dễ hiểu rất cần thiết để dùng trong khi giao tiếp với các giống dân trên trong cuộc sống hàng ngày.

Điệu kiện địa lý (phong thổ), lịch sử (tập quán) của Ninh Hòa và hoàn cảnh xã hội đã tạo dựng hình thể của sông Dinh, nẩy sinh ra nếp sống và thổ âm hay thổ ngữ đặc biệt Ninh Hòa hay phương ngữ Ninh Hòa.

Thật vậy, tính chân chất, thật thà của người Ninh Hòa được thể hiện qua những thổ ngữ đặc thù, tác giả xin ghi lại một số từ sau đây đã được đề cập và giải thích rõ ràng ở những phần đầu tiên của loạt bài viết "Phương Ngữ Ninh Hòa" trên trang mạng: www.ninh-hoa.com:

Từ đơn:

U      :  chạy u ….
Ùn    :  làm ùn, dô ùn, đi ùn…
Théc :  nói théc, làm théc, học théc ……
Thấu :  dìa thấu trển, đi thấu dứ, ở thấu trển ....
Trẻ   :  trẻ vật gì, khoe vật gì..
Ngộ   : vẻ đẹp của một thiếu nữ...
Hung :  lâu hung, ổng hung, bả hung …
Lựng :  lắm lựng, bao nhiêu tiền lựng ?
Bạc  :  nước bạc…
Miết :   làm miết, đi miết, học miết …
Chố  :  đá chố lỗ đầu,…
Đén  :  cây đén,,,
Hé   :   Ai hé ? (lên giọng)
Hè   :   Ai hè ? (xuống giọng)
Hửng :  Đau chưn hửng ?
Chu  : Chu ! (ngạc nhiên, trầm trồ đầu câu)
.......

Từ ghép:

Dị hửng : Chẳng dị hửng !
Dữ dị:   : Quýnh đau dữ dị !
Dữ dằn  : Nhiều dữ dằn !
Dứ lệ     : Ổng đi dứ lệ ai ?
Hổ ngư  :  Nói hổng sợ hổ ngư ? (Ngươi)
Thẳng thẳng : thủng thẳng - Để thắng thẳng, bậu dìa !
Thùng lùng:  Bánh kẹo hay đồ vật thùng lùng,..
Bao tiếng sùm, hiến bảy,..........

Biến âm:

Dìa   : dìa, dìa nhà (về)
Phia : dìa phia, phia rời, phia rầu (khuya rồi)
Hử   : ngửi
Cuôm (cum) : cơm
Thữn : thuẫn (bánh thữn)
Nghiễng : nghĩ  - nghiễng chiện (chuyện), đặt chuyện
Dứ   : với
Giúng : giống (Nó giúng ai ?)
Quà  : hòa
Hun   : hôn
Biểu  : bảo (Tao biểu mày đi dìa phia rầu)
Dâu  : vôi (Mả dâu còn gọi là mả Hời), dâu (vôi) ăn trầu
Phá  : chìa phá (chìa khóa)
Bi     : bi giờ (bây giờ)
Cừ   : cười
Mé   : má (một số người, nhất là vùng biển)
Chẩu : chổi
Hẻ    : Chẳng dị hẻ con (hả)
.........

Người Ninh Hòa nói:

thắc cừ    mắc cười
đái dất    đái bậy ngoài đường
Để khó     Để tang
Biểu     bảo
Gương kính, kiếng (gương đeo mắt, tủ gương)
Chưn chân
Đâm mắm giã mắm
Phất phất lồng đèn, làm ăn phất lên
Cọp đi xe lửa cọp
..........

Cũng như Phương Ngữ Ninh Hòa, những địa phương khác trải dài từ Bắc đến Nam đều có riêng tiếng địa phương, giọng đọc địa phương của từng vùng đó. Những thí dụ dưới đây, tác giả cố gắng trình bày nguyên văn mà không có lời phê bình, và không ngoài mục đích giúp nhớ lại phong tục và giọng nói của quê hương chứ không nhằm chỉ trích tiếng nói của bất cứ địa phương nào.

Bắc:

Con châu chắng buộc bụi chúc, ăn no bụng béo chòn như cái chống cheo

(Con trâu trắng buộc bụi trúc, ăn no bụng béo tròn như cái trống treo).

Quảng Trị:

Hai cấy dôn đứng giữa cươi lấy cái cái đòn triêng không đánh cái trốt mà đánh cái vai.

(Hai vợ chồng đứng giữa sân lấy đòn gánh không đánh cái đầu mà đánh cái vai).

Huế:

 - Con chó có răng mô !

(ý nói con chó không cắn đâu)

- Lấy cái chổi, suốt cái cươi

(Lấy cái chổi, quét cái sân)

Quảng Nam:

Choa mi, toát cho boạt tưa

(Cha mi, tát cho bạt tai)

Bình Định:

En hông en, tét đèn đi ngủ

(Ăn không ăn, tắt đèn đi ngủ)

Sài Gòn:

Anh đi mần cố quên đi những kỷ niệm ngài nào dẫn inh đậm trong nhao

(Anh đi làm cố quên đi những Kỷ niệm ngày nào vẫn in đậm trong nhau)

Rạch Giá:

Bắt con cá gô bỏ trong gổ, nhảy gột gột

(Bắt con cá rô bỏ trong rổ, nhảy rột rột)

Và sau cùng:

Ninh Hòa:

Chu! Lâu hung rầu (rời) tui hông dìa lại xóm Rụ. Đi dìa phia, trời tấu (tới) dữ dằn, mưa miết hổng sửng, tui đi ùn dứ mưa nhưng có ngừ chố trúng chưn tui. Tưởng ma le, tui chạy u dìa nhà đụng cái đẩu đâu đầu gấu (gới) tổ nậu (nợi).

(Chu! Lâu hung rồi tôi không về lại xóm Rượu. Đi về khuya, trời tối dữ dằn, mưa miết không sửng, tôi đi ùn dưới mưa nhưng có người chố trúng chân tôi. Tưởng ma le, tui chạy u về nhà đụng cái đẩu (ghế) đau đầu gối tổ nội).

Phương ngữ từng vùng nói chung, phương ngữ Ninh Hòa nói riêng, đáng được quan tâm nghiên cứu, đáng được bảo tồn, với quyết tâm và trang trọng là bởi tiếng Ninh Hòa chứa đựng nhiều yếu tố đặc thù ảnh hưởng bởi sự đúc kết của địa lý (sông Dinh, hòn Hèo, biển Hòn Khói, Hà Liên...), lịch sử đặc biệt. Ngôn từ của người dân Ninh Hòa nhẹ nhàng, êm tai, dễ thương, nghe có tình cảm và dạt dào. Tiếng Ninh Hòa dân gian thì thật đặc biệt. Người Ninh Hòa dùng nhiều phương ngữ không đâu có. Phải ở Ninh Hòa lâu năm, phải làm bạn với người Ninh Hòa mới mong theo được từ của người Ninh Hòa dùng, mới hiểu được ý của người Ninh Hòa muốn nói gì. 
Như một thí dụ điển hình trong số tác giả của Ninh Hòa trên trang mạng www.ninh-hoa.com:

- Hai câu thơ đường luật của Điềm Ca:

Ngọt lủng trả canh bầu tép giã
Khen vùi nồi cháo hến tiêu kho

- Và Vinh Hồ trong bài thơ "Trăng Tháng 5":

Sáng trăng sáng cả đêm rằm
Lúa trẻ màu chia với tháng năm

  

Trong lịch sử nước ta, ngôn ngữ Việt của chúng ta đã hai lần đối đầu với nguy cơ bị đồng hóa. Như đã trình bày trong những bài trước, thời Bắc thuộc một ngàn năm đô hộ nhưng tiếng Việt (Nôm) dùng chữ Nôm thời ấy là biến thể của chữ Hán đã cùng dân tộc Việt Nam tồn tại cho tới thời Pháp thuộc hơn 80 năm thực dân thống trị, tiếng Việt (quốc ngữ) của chúng ta vẫn không bị mai một và trường tồn vĩnh cửu cho đến ngày nay.

Tiếng ta còn, nước ta còn
Chữ quốc ngữ, chữ nước ta

Nhưng chúng ta nhớ rằng tiếng nói của một nước cốt để toàn thể các sắc dân trong nước đó có thể thông cảm và hiểu biết lẫn nhau chứ không dành cho một thiểu số của kẻ thống trị (Tàu, Tây...) hoặc là một số người giỏi ngoại ngữ (các quan lại thời phong kiến có bằng cấp do thi cử bằng chữ Hán, các viên chức làm cho Pháp trong thời Pháp thuộc biết thông thạo tiếng Pháp). Thời nay vì nhu cầu kinh tế, nên mọi người chuyên viên như kỹ sư, kinh tế gia thông thạo Anh Ngữ để có thể buôn bán và phát triển kỹ nghệ nhất là ngành kỹ thuật cao cùng với vốn tài chánh và tri thức từ bên ngoài.

Nhưng ta chỉ dùng tiếng Anh trong phạm vi khoa học, kỹ thuật cần dùng chớ nên dùng bừa bãi trong những phạm vi không cần thiết làm tiếng Việt mất phần trong sáng và không có cơ hội phát triển phù hợp với sự tiến triển chung của đất nước, nhất là làm cho đại đa số nhân dân lao động không có cơ hội học ngoại ngữ để có thể hiểu được. Sự dùng tiếng Anh một các bừa bãi và không cần thiết có tính lai căng thí dụ như xe lửa chạy nhanh gọi là "rail cao tốc", hoa hậu áo dài lại kêu là Miss Áo dài, …..

Ta nên học tập các tiếng của cổ nhân đã dạy rằng"

Chửi cha không bằng pha tiếng

Những ý kiến trên như đã trình bày trong tất cả 26 phần của loạt bài viết về "Phương Ngữ Ninh Hòa" chỉ là những ý kiến thô thiển của chúng tôi, chỉ có mục đích duy nhất mong muốn cho thế hệ sau hiểu rõ giọng Ninh Hòa nói riêng và tiếng Việt của chúng ta nói chung được trong sáng tránh tình trạng lai căng để cho toàn dân của chúng ta không kể trình độ học vấn cao hay thấp đều có thể thông cảm được.

Mong rằng các bậc cao minh cho thêm nhiều cao kiến để bổ túc cho 26 phần “Phương Ngữ Ninh Hòa" này được thêm phần hoàn bị.  Riêng tác giả sẽ bổ túc từng phần một khi thu thập thêm những từ mới.

  

Tác giả thành thật đa tạ những ân nhân sau đây đã góp ít nhiều trong việc hoàn thành loạt bài này:

  Dương Tấn Long
  Hà Thị Thu Thủy
  Phương Lệ
  Nguyễn Thục
  Nguyễn Thị Tuyết Mai
  Nguyễn Thị Ngọc Đến
  Nguyễn Xuân Hoàng (Đức)

Và một số ít các ân nhân khác.

 

Nguyễn Văn Thành
Giáng Sinh 2004